فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

آسیب‌شناسی دادرسی رسانه‌ای در نظام حقوقی ایران با نگاهی به مطالعات تطبیقی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشیارحقوق عمومی پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران
3 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
چکیده
فعالیت رسانه‌ها به‌عنوان یکی از ارکان دموکراسی در جوامع دموکراتیک، همان‌گونه که زمینه‌ساز تحقق دسترسی شهروندان به اطلاعات است، ممکن است متضمن تضییع حقوق و آزادی‌ها نیز باشد. ازاین‌رو دادرسی رسانه‌ای باید هم از مؤلفه‌های دادرسی برخوردار باشد و هم به وظیفه رسانه‌ها برای انتقال اطلاعات و نظارت بر حکومت توجه داشته باشد. پژوهش حاضر در پی پاسخگویی به این سؤال است که نظام قضایی ایران در رسیدگی به دعاوی رسانه‌ای چه ایراداتی دارد. این پژوهش با اتخاذ روش توصیفی و تحلیلی به بررسی آسیب‌های ساختاری موجود پرداخته است. این آسیب‌ها شامل عمومی بودن دادرسی و غلبه نگاه کیفری در دادرسی است؛ نگاهی که وظیفه رسانه برای جریان آزاد اطلاعات را نادیده گرفته و همچون یک مجرم با آن‌ها برخورد می‌کند. همچنین حضور هیئت‌منصفه و نظارت صنفی که بنا بود به تضمین حقوق متهمین این دعاوی کمک کنند، به‌مرور به فراموشی سپرده شده و خود به ابزاری برای اعمال محدودیت‌های بیشتر بر رسانه‌ها بدل شده‌اند. بررسی مطالعات تطبیقی حاکی از آن است که رفع این آسیب‌ها در گرو بازنگری در شیوه دادرسی رسانه‌ای به نحوی است که قضات متخصص و برخوردار از آگاهی نسبت به کارکرد رسانه‌ها، به این دعاوی رسیدگی نمایند؛ نظر هیئت‌منصفه به‌عنوان نهادی که باید به داوری بین آزادی و قدرت بنشیند، در دادرسی اثرگذار باشد؛ و نقش‌آفرینی حکومت به‌عنوان نهادی که از بیان آزاد متضرر می‌شود، در دادرسی به حداقل برسد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف- کتاب‌ها
1- آشوری، محمد (1395). آیین دادرسی کیفری. جلد دوم. چاپ نوزدهم. تهران: سمت.
2- اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (1364). صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. جلد سوم. چاپ اول. تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
3- اسماعیلی، محسن (1391). گفتارهایی در حقوق رسانه. جلد اول. چاپ اول. تهران: مؤسسه نشر شهر.
4- انصاری، باقر (1399). حقوق رسانه. چاپ دوازدهم. تهران: سمت.
5- ایزانلو، محسن (1382). آزادی بیان در حقوق اساسی ایران، در: کاتوزیان، ناصر. جاپ اول. آزادی اندیشه و بیان. تهران: انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. 97-164
6- جنیدی، لعیا (1382). جنبه‌های کیفری آزادی بیان با تأکید بر جرائم مطبوعاتی، در: کاتوزیان، ناصر. چاپ اول. آزادی اندیشه و بیان. تهران: انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. 199-313
7- خالقی، علی (1395). آیین دادرسی کیفری. جلد دوم. چاپ پانزدهم. تهران: پژوهشکده حقوقی شهر دانش.
8- رستمی، ولی؛ آقایی طوق، مسلم و لطفی، حسن (1388). دادرسی عادلانه در مراجع اختصاصی اداری ایران. چاپ اول. تهران: انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
9- شمس، عبدالله (1401). آیین دادرسی مدنی؛ دوره پیشرفته. جلد نخست. چاپ چهل و پنجم. تهران: دراک.
10- صبری، نورمحمد (1384). هیئت‌منصفه (مطالعه تطبیقی). چاپ اول. تهران: میزان.
11- علی‌آبادی، عبدالحسین (1373). حقوق جنایی. چاپ سوم. تهران: فردوسی.
12- عمید زنجانی، عباسعلی (1385). حقوق اساسی ایران. چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
13- مرکز تحقیقات شورای نگهبان (1384). مجموعه نظریات شورای نگهبان در مورد مصوبات مجلس شورای اسلامی (دوره پنجم). چاپ اول. تهران: دادگستر.
14- معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضاییه (1389). آشنایی با نهاد هیئت‌منصفه، وظایف و اختیارات آن،. چاپ اول. تهران: کیهان.
15- معین فرد، محمدرضا (1388). سیر تحول قوانین مطبوعات در ایران. چاپ اول. تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
16- مقدم فر، مجید (1377). دادگاه صالحه در جرائم مطبوعاتی. در مجموعه مقالات دومین سمینار بررسی مسائل مطبوعات ایران. جلد اول. چاپ اول. تهران: دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها (مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها).
17- هاشمی، سید محمد (1386). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران )حاکمیت و نهادهای سیاسی). جلد دوم. چاپ هفدهم. تهران: میزان.
18- هاشمی، سید محمد (1398). حقوق بشر و آزادی‌های اساسی. چاپ چهارم. تهران: میزان.
19- هاشمی، سید حسن (1392). حق دادرسی منصفانه در شرایط اضطراری در اسناد بین‌المللی و ایران. چاپ اول. تهران: مجد.
 
ب- مقالات
20- اسماعیلی، محسن (1376). «دادگاه‌های مطبوعاتی؛ شرایط و ویژگی‌ها». فصلنامه رسانه، 8 (1)، 69-72.
21- افراسیابی, علی. (1401). «چالش‌های رسیدگی اتهامی در نظام دادرسی ایتالیا و ایران». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 5(17), 6-37. doi: 10.22034/law.2023.559518.1190
22- بی‌نا (1369)، «سؤالات مورخ هفتم مهرماه هفتاد حاکم شرع دادگاه ویژه‌ی روحانیت (حجةالاسلام رازینی) از مقام معظم رهبری و پاسخ معظم له». مجله کانون وکلا، 152 و 153، 371-374.
23- پور زین‌العابدین، وحید (1394). « بررسی نقش هیئت‌منصفه در محاکمات و جرائم مطبوعاتی»، ماهنامه دادرسی، 19 (110)، 16-22.
24- خسروی، احمد و ولی رستمی (1392)، «الگوی مناسب برای تدوین آیین دادرسی اداری در ایران و ضرورت آن؛ نظام فرانسوی یا انگلیسی؟»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، 17 (2)، 96-115.
25- عالی پور، حسن (1387).، «امنیت ملی و حقوق متهم: مطالعه تطبیقی آیین دادرسی در قبال جرائم تروریستی»، فصلنامه مطالعات راهبردی، 12 (43)، 5-44.
26- علی بخشی، زهرا (1390).« تعارض صلاحیت محاکم در جرائم مطبوعاتی از منظر حقوق ایران»، ماهنامه کانون وکلا، 121، 130-159.
کاظمی, سیدمهدی. (1402). « دادرسی فوری در دعاوی خانوادگی». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 6(18), 85-61. doi: 10.22034/law.2023.1988424.1216
28- غمامی، مجید و  شایگان، اسماعیل (1401). « درآمدی بر نظریه عمومی دادرسی» (مطالعه‌ای تطبیقی در روش‌شناسی تمهید نظریه عمومی)، فصلنامه پژوهشی حقوق تطبیقی، 26 (3)، 1-37.
29- مجیدی، سید محمود (1384). « آیین دادرسی افتراقی ناظر بر جرائم علیه امنیت در سیاست کیفری ایران و فرانسه»، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق، 12 (28)، 143-170.
 
پ- پایان‌نامه‌ها
30- یاوری، حمیدرضا (1395).« نهاد هیئت‌منصفه در رسیدگی به جرائم مطبوعاتی و سیاسی از منظر اسناد بین‌الملل و لایحه قانون جرائم سیاسیپایان‌نامه کارشناسی ارشد. به راهنمایی سید محمد هاشمی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکده حقوق، تاریخ دفاع 24/6/1395.
 
ت- اسناد
31- روزنامه رسمی کشور (1329). «محکمه‌ای که با حضور هیئت‌منصفه تشکیل بشود محکمه عرفی است». مشروح مذاکرات مجلس سنا. جلسه 5 بهمن 1329، شماره 1730.
 
 
ث- منابع انگلیسی
 
32- Denning (Sir), A. (1949). Freedom Under The Law. London: Stevens & Sons.
33- Ogus, A. (1994). Regulation: Legal Form and Economic Theory, London: Oxford.
34- Wood, J. (2008). Drafting Letters of Credit: Basic Issues Under Article 5 of The Uniform Commercial Code, UCP 600 & ISP98. The Banking Law Journal, 103.