مطالعه تطبیقی حقوق و تکالیف متقابل ایران و همسایگان در حفاظت از رودخانه‌های مشترک: تحلیل توافق‌نامه‌ها و معاهدات بین‌المللی

درجی, ارسلان; رستمی, ولی; غمامی, محمدمهدی

doi:10.22034/law.2024.2041189.1464

مطالعه تطبیقی حقوق و تکالیف متقابل ایران و همسایگان در حفاظت از رودخانه‌های مشترک: تحلیل توافق‌نامه‌ها و معاهدات بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

ارسلان درجی ¹

ولی رستمی ²

محمدمهدی غمامی ³

¹ دانشجوی دکتری واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی ، نجف آباد، ایران

² استاد حقوق عمومی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

³ استادیار حقوق عمومی دانشگاه امام صادق (ع).تهران. ایران

10.22034/law.2024.2041189.1464

چکیده

تأمین آب مورد نیاز جامعه، یکی از دغدغه های مهم هر کشوری است. در سال های اخیر، استحصال آب های زیرزمینی به شکل بی رویه ای توسط کشاورزان و صنعت گران افزایش یافته به نحوی که این موضوع به یک معضل بین المللی تبدیل شده است. اگرچه هر کشوری حق استفاده و بهره برداری از منابع آب زیرزمینی خود را دارد اما دولت ها، به عنوان تابعان حقوق بین الملل موظف به رعایت اصل بهره برداری منصفانه و معقول از این منابع هستند. ایران با داشتن بیشترین همسایه با پیچیده ترین مسائل مرزی روبه رو بوده و هم چنین از معدود کشورهایی است که تاکنون آبخوان های مشترک آن با همسایه ها مورد مطالعه جدی قرار نگرفته است. در طول دهه های گذشته چالش های سرزمینی در غرب و شرق ایران تأثیرات عمده ای را بر حیات سیاسی کشور برجای گذاشته است. این مقاله با پرداختن به این سوال که ایران و همسایگان در خصوص حفاظت از آب های فرامرزی خصوصاً رودخانه های مشترک چه حقوق و تکالیفی بر عهده دارند، با روش تطبیقی، تعهدات بین المللی عام الشمول و قراردادهای لازم الاجرا اعم از دو جانبه و چندجانبه را مورد مقایسه قرار داده و به این نتیجه رسیده است که دولت ایران در برخورداری از سهم کشور از منابع آب های فرامرزی از طریق الزامات بین المللی ضعیف عمل کرده است. با این اوصاف بهترین شیوه برای حل اختلافات آبی تعامل و همکاری های میان مرزی با همسایگان می باشد.

کلیدواژه‌ها

آب های فرامرزی

تعهدات بین المللی

دولت ها

رودخانه های مشترک

ایران

موضوعات

حقوق عمومی

اله وردی رضا و محمدرضا حافظ نیا( 1394). بررسی تطبیقی قلمرو های دریای ایران در خلیج فارس و دریای عمان با کنوانسیون حقوق بین الملل دریاها، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره ۱۱۹ ، 30-۵۳.
امیری، مجاهد، روح الامین امیری و سیدمحمدمهدی راسخ(1401). حق بر آب در پرتو رویه قضایی دادگاه اروپایی حقوق بشر، فصلنامه مطالعات بین المللی، سال 19، شماره3(75)، 209-226. https://doi.org/10.22034/isj.2022.325239.1735
پاپلی یزدی، محمدحسین و فاطمه وثوقی(1390). نگاهی به دیپلماسی آب ایران هیدروژئوپلتیک، تهران: انتشارات پاپلی.
پروین، خیرالله(1393). حق بر توسعه، تهران: انتشارات سمت.
پیلتن، فرزاد و میرابراهیم صدیق بطحایی اصل(۱۳۹۵). مبانی و مکانیزم همکاری های زیست محیطی ایران و همسایگان در حوزه آب های رودخانه های مشترک، فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال پنجم(21).91-122. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22517081.1395.5.4.5.6
جعفری ولدانی، اصغر(1388). استفاده از منابع آب رودهای مرزی ایران و عراق و حقوق بین الملل، نشریه حقوق و سیاست، دوره 11، شماره 26، 63-92.
حافظ نیا، محمدرضا(1381). مبانی جغرافیای سیاسی ایران، تهران: انتشارات سمت.
حافظ نیا، محمدرضا، پیروز مجتهدزاده و جعفر علی زاده(1385). هیدروپلتیک هیرمند و تأثیر ان بر روابط سیاسی ایران و افغانستان، مجله مدرس علوم انسانی، دوره دهم، شماره2، صص83-107.
داراب پور, مهراب و موسوی عبدل آبادی, سید محمدمهدی . (1403). مطالعه تطبیقی امکان انتخاب قضات شاغل به عنوان داور در دعاوی تجاری بین‌المللی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 7(22), 16-56. doi: 10.22034/law.2024.2020878.1287
داوود محمد، سنگر و آزاد عبدالقادر صالح ولد بیگی( ۱۴۰۰). اصل همکاری در زمینه بهره برداری از آبراهه های بین المللی با تاکید بر آبراهه های بین المللی ایران و عراق، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره ۵۱، شماره ۴، ۱۴۸۶-1459.
https://doi.org/10.22059/jplsq.2020.291848.2218
دهشیری، محمدرضا و حکمت‌آرا حامد(1397). دیپلماسی آب ایران در قبال همسایگان، شماره 24، فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان، صص617-596 doi:10.32598/JMSP.6.4.596
رنجبرزاده, جواد , جلالیان, عسکر , خدادادی دشتکی, خداداد و کاوه فرد, عبدالرسول . (1403). واکاوی وضعیت‌های دیپلماسی و واکنش‌های عملی ایران در مورد امارت اسلامی افغانستان بر اساس حقوق ملّی و بین‌المللی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 6(21), 101-138. doi: 10.22034/law.2023.2014035.1264
سازمان ملل متحد جمهوری اسلامی ایران(2010). حق بر آب، گزاره برگ شماره 35، (https://iran.un.org/fa/106459)
ستاری، محمدتقی(1396). بررسی اثرات منطقه ای پروژه های توسعه منابع آب ترکیه:مطالعه موردی پروژه گاپ و سد ایلی سو، شبکه مطالعات سیاست گذاری عمومی(مقاله سیاستی)، مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری، شماره مسلسل:1100376، شماره شاپا: 5385-2423.
صادقی، دیدخت(1392). مسئولیت بین المللی حمایت و حاکمیت دولت ها، فصلنامه مطالعات روابط بین الملل، دوره6، شماره22، صص133-156.
صفاری نیا مهرزاد(1394). حق بر آب آشامیدنی سالم در حقوق بین الملل بشر، تهران: انتشارات مجد.
طباطبائی، سیداحمد و سعید نوری نشاط(1388). تعهدات جمهوری اسلامی ایران در زمینه حقوق فرهنگی افراد معلول، مطالعات حقوق خصوصی، شماره پانزدهم، 131-105.
عراقچی، سید عباس(1396). دیپلماسی آب های فرامرزی و نظام بین الملل، تهران: اداره نشر وزارت امورخارجه.
فضائلی، مصطفی و مهدی کیخسروی(1400). مطالعه تطبیقی آب های سرزمینی و اثرات حاکم بر آن در کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر و کنوانسیون حقوق دریاها، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 12، شماره 1، 290-311.
https://doi.org/10.22059/jcl.2020.304382.634019
فیروزپور، کوثر. (1400). دستاوردهای حقوق بین الملل در تحقق حق بر سلامت کودکان ناتوان. پژوهش های‌ حقوقی، 20(46 )، 325-346. https://doi.org/10.48300/jlr.2021.132624
مجتهدزاده، پیروز(1396). سیاست های مرزی و مرزهای بین المللی، چاپ دوم، تهران: انتشارات سمت.
مقتدر، هوشنگ(1377). حقوق بین الملل عمومی، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل وزارت امور خارجه.
محمد علی پور، فریده (۱۳۹۶). حقوق استفاده غیر کشتیرانی از آبراهه های بین المللی، تهران: نشر میزان.
ممتاز، جمشید و امیرحسین رنجبریان(1399). حقوق بین الملل بشردوستانه.مخاصمات مسلحانه داخلی، چاپ پنجم، تهران: نشرمیزان.
محمدی، عقیل و هیوا حاجی ملا(1402). تعهد دولت ها به اجرای فراسرزمینی حق بشر بر دسترسی به آب سالم و بهداشتی، مطالعات حقوقی، دوره پانزدهم، شماره اول، 387-420. 22099/JLS.2023.46527.4887
مرادی، محمدمهدی و محمود جلالی(1398). نقش دیوان بین المللی حقوق دریاها در نظام حل و فصل اختلافات کنوانسیون 1982 سازمان ملل متحد، مطالعات حقوق انرژی، دوره 5، شماره 1، 155-174.
مهرپور، حسین(۱۳۷۷). نظام بین‌المللی حقوق بشر،چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات، ۵۶ – ۶۲.
نمازی، غلامحسین(1378). بحران آب در خاورمیانه، تهران: مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه.