فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مطالعه تطبیقی اثر گذرنامه خارجی بر تابعیت ناشی از تولد در کامن لا و حقوق ایران با رویکرد رویه‌های قضایی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
عبدالعظیم خروشی 1
امید توکلی کیا 2
1 استادیار گروه حقوق دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
2 قاضی دادگستری، دانش پژوه دکتری حقوق خصوصی مرکز تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور تهران؛ تهران، ایران
10.22034/law.2025.2053287.1611
چکیده
همکاری های بین المللی و حرکت های اختیاری یا اجباری انسانی فرای مرزهای بین المللی مسایل متعددی به همراه دارد که یکی از مهمترین آنها موضوع تولد و تابعیت در کشور مقصد است. تابعیت ناشی از تولد، به ویژه در مواردی که تابعیت افراد به دلیل شرایط اقامتی والدین خارجی یا استفاده از اسناد مسافرتی دیگر کشورها مورد مناقشه قرار می گیرد، از چالش های مهم حقوقی است که اخیراً در ایران نیز دعاوی زیادی پیرامون آن مطرح شده است. این پژوهش به بررسی این موضوع می‎پردازد که آیا داشتن گذرنامه یک کشور به منزله دارا بودن تابعیت آن کشور است و با توجه به اینکه تابعیت ناشی از تولد بر اساس سیستم خاک تحمیلی یا انتخابی است اگر فرد متولد شده در کشور مقصد اقدام به دریافت گذرنامه کشور مبدا یا کشور ثالث نماید آیا این اقدام به معنای عدول از تابعیت کشور محل تولد است؟  پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و سطح تحلیل تطبیقی به مطالعه این موضوع در نظام کامن‎لا و حقوق ایران می پردازد و رویکردهای موجود را مورد نقد و بررسی قرار می‎دهد. یافته های تحقیق حکایت از وجود دو رویکرد متفاوت پیرامون این مسئله دارد؛ رویکردی که گذرنامه را دلیل تابعیت کشور صادرکننده آن یا عدول از تابعیت کشور محل تولد می‎داند و رویکردی که گذرنامه را تنها اماره تابعیت می داند. بررسی ها نشان می دهد رویکردی که گذرنامه را تنها اماره قابل رد تابعیت می‎داند با ماهیت گذرنامه و اصول متعدد حقوقی سازگاری بیشتری دارد. در حقوق تطبیقی و رویه قضایی محاکم دادگستری در این خصوص دو دیدگاه وجود دارد؛ دیدگاهی که معتقد است که داشتن گذرنامه دلیل و اماره ای بر رد تابعیت است و دیدگاهی که بر این باور است که دارا بودن گذرنامه خارجی دلالتی بر رد تابعیت ندارد و مهمترین دلایل آنها سند مسافرتی بودن گذرنامه، لزوم احراز قصد پذیرش تابعیت، تابعیت موثر، تابعیت عملی (دوفکتو)، فقدان اهلیت و عدم شمول مقررات تابعیت برای اشخاص زیر 18 سال و دارای گذرنامه، اصول حقوق مکتسب و انتظارات مشروع، بی‎اثر بودن پذیرش تابعیت بعد از مهلت قانونی، عدم ترک تابعیت، ممنوعیت سلب تابعیت و اینکه گذرنامه شرط اقامت قانونی و استیفای حقوق مدنی است. به نظر می رسد با توجه به دلایل و مستندات یادشده، دیدگاه دوم مبنی بر اینکه صرف دارا بودن گذرنامه خارجی دلالتی بر رد و عدول از تابعیت ایران ندارد، با اصول و مبانی حقوقی ایران و سایر کشورها و اسناد بین المللی انطباق بیشتری دارد.  
کلیدواژه‌ها
تابعیت
سیستم خاک
گذرنامه
مهاجرت
بند 4 و 5 ماده 976 قانون مدنی

موضوعات

  1. ارفع‎نیا، بهشید (1380). حقوق بین الملل خصوصی. جلد اول، تهران، انتشارات بهتاب.

    اکبری، مرتضی، قلیچی، مریم (1403). بررسی تأثیرات اخراج ایرانی تبارهای مقیم عراق بر شهر ایلام. فصلنامه علمی فرهنگ ایلام، 25(83)، 51-71. https://www.farhangeilam.ir/article_207319.html

    توکلی کیا، امید (1400). اصول بنگلور در خصوص رفتار قضایی از منظر حقوق اسلامی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 4(13)، 13-50. https://doi.org/10.22034/law.2022.538727.1112

    خروشی، عبدالعظیم (1403). امنیت قضایی، دانشنامه حقوق بشر. جلد اول، تهران، نشر میزان.

    زندیه، حسن، زرگری، بهاره (1397). تذکره عبور و مرور در دوره قاجار و نقش آن در مناسبات بین‎المللی. فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 19(74)، 109-135. https://www.hfrjournal.ir/article_82182.html

    سلجوقی، محمود، امینی، یداله (بی‎تا). مجموعه نظرهای مشورتی اداره حقوقی وزارت دادگستری قبل از 1358. تهران: انتشارات دفترتحقیقات و مطالعات وزارت دادگستری.

    سند امنیت قضایی مصوب 16/07/1399 ریاست قوه قضائیه.

    ضیایی، رضوان، نوروزی، قدرت الله (1394). تاملی بر حق مکتسب در پرتو آرا دیوان عدالت اداری. فصلنامه حقوق اداری، ۲ (۸)، ۱۴۳-۱۶۲ . http://qjal.smtc.ac.ir/article-1-88-fa.html

    نجفی، محمدحسن (1421). جواهرالکلام. جلد 19، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام).

    وکیل، امیرساعد، عسگری، پوریا (1383). قانون اساسی در نظم حقوقی کنونی. تهران: مجمع علمی فرهنگی مجد.

    هاشمی، محمد (1379). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم، تهران،  نشر دادگستر.