فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

ابعاد حقوقی توافقنامه‌های اخلاق پژوهش تیمی از منظر ظرفیت‌های حقوق ایران و برخی استانداردهای جهانی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق، دانشکده حقوق، پردیس خواهران، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
2 کارشناس، گروه حقوق، دانشکده حقوق، پردیس خواهران، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
چکیده
در دنیای کنونی، گستردگی مباحث علمی و میان‌رشته‌ای شدن بسیاری از موضوعات، همکاری محققان را ضروری می‌نماید. در پاسخ به این ضرورت، در سطح بین‌المللی، تیم‌های پژوهشی به سرعت در حال گسترش هستند. این نوع تیم‌ها، به دلیل پیچیدگی‌های ذاتی و تعاملات میان اعضای تیم، نیازمند چارچوب‌های اخلاقی و حقوقی مشخصی هستند. گرچه اهتمام به ملاحظات اخلاقی مؤثر در پژوهش تیمی وظیفۀ هر یک اعضای تیم است، اما تکیه بر این امر در همۀ موارد کافی نیست؛ رعایت اخلاق بدون اینکه رنگ حقوقی به خود بگیرد، به‌خودی‌خود و با تکیه بر وجدان اعضای تیم نمی‌تواند تضمین‌کنندۀ پایداری و موفقیت تیم پژوهشی باشد. بهتر است ملاحظات اخلاقی از حد صرف اخلاق فراتر رود و از منظر حقوقی به‌عنوان یک تعهد قراردادی در توافقنامه‌های عملکردی تیمی لحاظ شود. یعنی لازم است توافقنامه‌ای اخلاقی میان اعضای تیم منعقد‌شود که در آن ابعاد حقوقی رعایت اصول اخلاقی، درنظرگرفته‌شده، ضمانت‌اجراهای متناسبِ حقوقی برای آن‌ها تعیین گردد؛ امری که بخصوص در تیم‌های پژوهشی بزرگ و به ویژه‌ در تیم‌های پژوهشی بین‌المللی اهمیت بیشتری دارد، اما در کشور ما اغلب مغفول می‌ماند. این تدبیر علاوه بر اینکه از بسیاری از اختلافات آتی میان اعضای تیم پیشگیری می‌کند، موجب اطمینان خاطر پژوهشگران از وجود شفافیت و به تبع تمایل و انگیزه به تشکیل تیم پژوهشی می‌شود. در واقع، «توافقنامه‌های اخلاق پژوهش تیمی» به‌عنوان ابزاری کلیدی برای تسهیل همکاری‌های پایدار و مؤثر و ارتقاء کیفیت پژوهش‌ها به شمار می‌آیند. این پژوهش راه‌حل‌های حقوقی پیشگیرانه و درمانی در مورد تعارضات اخلاقی شایع در پژوهش‌های تیمی را از طریق تدوین قواعد اخلاقی کار پژوهشی تیمی با رعایت ضوابط حقوقی، در توافقنامه‌های پژوهش تیمی، پیشنهاد می‌نماید. طبق نتایج پژوهش، این توافقنامه‌ها باید ابعاد مختلفی را از حیث اراده، اهلیت (با سه معیار تعارضات اخلاقی، شایستگی و یادگیری،)، موضوع، جهت مشروع، و شیوه‌های حل تعارض و ضمانت‌اجراهای حقوقی تخلف از تعهدات، دربرگیرند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آرامون، هاجر؛ صادقی آرانی، زهرا؛ و اردکانی، سعید (1388). تاثیر مهارت های کار تیمی بر عملکرد آموزشی و پژوهشی دانشجویان به تفکیک جنسیت. مجله تحقیقات (مطالعات) زنان، (1)3: 59-73.
اسلامی، محمد تقی، دبیری، احمد، علیزاده، مهدی (1388). اخلاق کاربردی-چالش‌ها و کاوش‌های نوین در اخلاق عملی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ دوم.
بختیاروند، مصطفی؛ آقامحمدی، اکرم (1395). قرارداد حفظ محرمانگی: راهکاری مطمئن برای جلوگیری از افشای اطلاعات محرمانه دارندگان اموال فکری. فصلنامه رشد فناوری، 12(48): 38-43. http://roshdefanavari.ir/Article/20355
تسلیمی، محمدسعید؛ فرهنگی، علی‌اکبر؛ عابدی‌جعفری، حسن؛ و رازنهان، فیروز (1389). مدل اثرگذاری فرهنگ ملی بر کار تیمی در ایران. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد فرهنگ، 3(10-11): 127-162. https://www.jsfc.ir/article_44079.html
ثقه‌الاسلامی، علیرضا (1402). گروه‌ها‌ و‌کدنامه‌های‌ اخلاق ‌در ‌پژوهش، اولین مدرسه اخلاق در پژوهش- اردیبهشت 1402.
حاجیلری، عبدالرضا (1387). بررسی موانع فرهنگی عدم توسعۀ کار جمعی و گروهی در تشکل‌ها و مجموعه‌های دانشجویی. فصلنامۀ دانشگاه اسلامی، 40: 101-120.
خالقی، نرگس (1387). اخلاق پژوهش درحوزه علوم اجتماعی.  فصلنامۀ اخلاق در علوم و فنّاوری، 3(1 و 2): 83-92.
خداپرسـت امیرحسـین؛ عبـداالله‌زاده آزاده؛ و راسـخ محمـد (1386). بررسی انتقادی راهنمای شـش‌گانـه اخـلاق در پـژوهش ایـران. فصلنامه باروری و ناباروری، (4): 365-379. https://www.jri.ir/documents/fullpaper/fa/299.pdf
خط‌مشی و ضوابط حقوق مالکیت فکری در مؤسسات علمی و پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. (بدون تاریخ).
(اگر تاریخ دقیق دارد، می‌توان اضافه کرد)
خواص، امیر، حسینی قلعه بهمن، اکبر، دبیری، احمد، شریفی، احمدحسین، پاکپور، علی (1388). فلسفه اخلاق با تکیه بر مباحث تربیتی. قم: دفتر نشر معارف، چاپ هفتم.
دادگاه تجدیدنظر استان (ایران) (1394). دادنامه شماره ۹۴۰۹۹۷۲۱۳۰۶۰۱۰۰۰ مورخ ۱۰/۸/۱۳۹۴ با موضوع اثر وحدت مطلوب و تعدد مطلوب در تحقق حق فسخ. سامانۀ ملی آراء قضایی. قابل دسترس در https://ara.jri.ac.ir/Judge/Text/25957
داراب‌پور، مهراب؛ و موسوی عبدل‌آبادی؛ سید محمدمهدی (1403). مطالعه تطبیقی امکان انتخاب قضات شاغل به عنوان داور در دعاوی تجاری بین‌المللی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7 (22): 16-56. https://doi.org/10.22034/law.2024.2020878.1287
رابینز، استیفن، جاج، تیموتی (1389). رفتار سازمانی. ترجمه مهدی زارع، تهران: نص.
روحانی، محمد صادق (1393). اخلاق کار گروهی در پژوهش، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته اخلاق کاربردی. مؤسسه‌ی آموزش عالی اخلاق و تربیت، دانشکدۀ اخلاق، گروه اخلاق کاربردی.
زارعی‌متین، حسن (1388). مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته. تدوین محمود متحد، تهران: دانشگاه تهران.
زمانی، اصغر؛ و پورآتشی، مهتاب (1401). کار تایمی در فعالیت‌های پژوهشی اعضای هیأت علمی: دشواری‌ها و راهکارها. فصلنامۀ پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، 28(3): 185-111. https://journal.irphe.ac.ir/article_704398.html
سند چشم‌انداز بیست‌سالۀ جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴. (1382).
سند نقشه جامع علمی کشور. (۱۳۸۹).
سید جوادین، سیدرضا (1386). مروری جامع بر مفاهیم اساسی نظریه‌های مدیریت و سازمان. تهران: انتشارات نگاه دانش.
طهماسبی، علی (1397). مطالعه تطبیقی الزام به ایفای عین تعهد و فسخ قرارداد در حقوق ایران و آلمان. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۲ (۱): ۲۷-۴۹. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22516751.1397.22.1.6.0
عبدالملکی، جمال، قنبری، سیروس (1400). تیم و کار تیمی: اهمیت و نقش رهبری تیم (مقاله ای برای معلمان). اولین کنفرانس ملی مطالعات خانواده و مدرسه، دانشگاه هرمزگان. قابل دسترس در: https://fsc.hormozgan.ac.ir/UploadedFiles/774075709499713571182100.pdf (تاریخ بازیابی 7 آبان 1403).
عزیــزی فریــدون، اعتمــادی آرش (1384). تعهــدات اخلاقــی نویسندگان مقالات. پژوهش در پزشکی، 2: 105-108.
عزیزی‌کیا، غلامعلی (1397). نگاهی به چیستی و چرایی پژوهش گروهی. عیار پژوهش در علوم انسانی، 9(1، پیاپی 17): 41-54.
علاقبندراد، جواد (1382). کار گروهی: همکاری و بازبینی. تازه‌های علوم شناختی، 5(3): 104-107. http://icssjournal.ir/article-1-309-fa.html
عیسائی تفرشی، محمد؛ و حکمت‌نیا، محمود (1383). مسئولیت مدنی ناشی از اضرار به مالکیت فکری. نامه مفید، 43(10): 91-110. https://law.mofidu.ac.ir/article_239484.html
غلامی، علیرضا (1388). اخلاق سازمانی: مشکلات، موانع و راهکارها، دو ماهنامۀ توسعۀ انسانی پلیس، (25)6: 65-85. https://journals.ihu.ac.ir/article_206231.html
 فتحیان‌پور، نادر (1398). کارگاه آشنائی با قوانین حاکم بر امور قراردادهای تحقیقاتی.
قانون آیین دادرسی مدنی (1379).
قانون تجارت الکترونیکی. (۱۳۸۲).
قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی. (۱۳۵۲).
قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری. (۱۳۸۶).
قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای. (۱۳۷۹).
قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (1348).
قانون داوری تجاری بین‌المللی ایران. (۱۳۷۶).
قانون مدنی ایران (1307).
قانون مسئولیت مدنی ایران (1339).
کاتوزیان، امیر ناصر (1385). دورۀ مقدماتی حقوق مدنی- اعمال حقوقی (قرارداد- ایقاع). تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ یازدهم.
گندم‌کار، رضا حسین (1396). بررسی تطبیقی ضمانت‌اجرای تخلف متعهد از انجام تعهد (مطالعه در حقوق ایران و نظام کامن‌لا و رومی ژرمنی). پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 4(4): 141-166.  https://doi.org/10.22091/csiw.2018.3514.1439
ماستری فراهانی، رقیه؛ قربانی، علی و رضایی‌نژاد، ایرج (1403). جلوه‌های قاعده منع تعارض منافع در حقوق کیفری ایران؛ با تأکید بر قانون مجازات اسلامی1392 با رویکردی تطبیقی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7 (24): 170-203.  https://doi.org/10.22034/law.2024.2037381.1432
ملکوتی، رسول (1396). قواعد عمومی قراردادها. تهران: انتشارات مجد.
منشور و موازین اخلاق پژوهش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. (۱۳۹۰).
نوین، پرویز (1391). در عقود و تعهدات به طور کلی (انعقاد و انحلال قراردادها). تهران: انتشارات جنگل.
وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش و شورای عالی اخلاق پزشکی (1399). دستورالعمل نحوه تشکیل، روش کار و شرح وظایف کارگروه/کمیته‌های اخلاق در پژوهش.
ویلن، سوزان (1390). تیم اثربخش، مترجم: محمد سردارنیا. تهران: لوح فکر.
یعقوب‌پور بالانقیبی، ام‌البنین (1403). بررسی اخلاق کار گروهی در پژوهش. فصلنامۀ پژوهش‌نامۀ مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی. 5(63): 557-574.