نظارت قضایی عبارت است از اتخاذ نظارت از سوی قضات دادگاه یا قضات متخصص مستقل و خارج از نهاد دادسرا بر اقدامات و تصمیمات نهاد دادسرا از جمله بازپرس و به خصوص ناظر بر اقدامات محدود کننده حقوق و آزادی های افراد در مرحله پیش دادرسی کیفری است. دستیابی به الگوی مطلوب نظارت قضایی بر امر تعقیب و تحقیق، به صرف رعایت و پیشبینی اقتضائات و شرایط قانونی و قضایی محقق نمیگردد؛ بلکه علاوه بر این اقتضائات و شرایط اجرایی ضروری است. پژوهش حاضر به روش کیفی، ضمن بهرهگیری از ابزار مصاحبه عمیق و تحلیل اسناد و مدارک، صرفاً با تدقیق بر اقتضائات و شرایط اجرایی ضروری جهت ارتقای و تقویت نظارت قضایی بر اقدامات متولیان امر تعقیب و تحقیق موجود در ایران و سوریه، میپردازد. ادبیات موجود در ایران و سوریه درخصوص نظارت قضایی، در مقایسه با کشورهای غربی از عقبماندگی قابل توجهی رنج میبرد و نیاز به اصلاحات جدّی در این زمینه دارد. کوتاهی قانونگذار در پیشبینی تضمینهای اجرایی نظارت قضایی بر تعقیب و تحقیق در قانون آیین دادرسی کیفری ایران و سوریه موجب شده است که سوءاستفادههای قابل توجهی صورت گیرد. یافتههای پژوهش حاکی از ضرورت به کارگیری شماری از سازِکارهای اجرایی در نظارت قضایی بر اقدامات تحقیقی و تعقیبی در راستای رسیدن به الگوی نظارتی مناسب در نظام دادرسی کیفری ایران و سوریه است. این تضمینات عبارتند از لزوم افزایش سازکارها نظارتی بر جرایم مشهود در مقایسه با جرایم غیر مشهود، بهرهگیری از فناوریهای نوین جهت افزایش دقت در نظارت، اعمال ضمانتاجرا در قبال تخلف نهاد ناظر و نظارتشونده، برگزاری دورههای آموزشی مستمر و ترویج فرهنگ نظارتپذیری، حفظ استقلال نهاد متولّی امر تحقیق از رابطة سلسلهمراتبی و سیطرة نهادی، تداوم و استمرار در نظارت است. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
آقایی جنتمکان، حسین (1387). نظارت قضایی بر تشخیص دادستان دیوان بینالمللی کیفری. حقوقی بینالمللی. 25 (39).
پورابراهیم، احمد و یزدانشناس، سمیرا (1395 ه.ش.). «سازوکار نظارت دادستان بر انجام وظایف و اختیارات ضابطان دادگستری در قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹2». نشریة کارآگاه، شمارة 37.
جبان، ماجد؛ صابر، محمود و موسوی مجاب، سیّد دُرید (1403آ). ارزیابی حقوقی تضمینهای قانونی راجع به نظارت قضایی بر تعقیب و تحقیق در ایران و سوریه. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 15(37)، 91-128. doi: 10.22034/law.2025.63487.3415
جبان، ماجد؛ صابر، محمود و موسوی مجاب، سید درید (1403ب). سازکارها و اقتضائات قضایی راجع به نظارت بر امر تعقیب و تحقیق در نظام عدالت کیفری ایران. پژوهشنامه حقوق کیفری، 15(2)، 27-43. doi: 10.22124/jol.2024.28198.2500
صابر، محمود (1388). آیین تعقیب جنایات در دادسرای دیوان کیفری بین المللی. مطالعات حقوق خصوصی، 39(2).
صالحی، جواد (1399). لباس دوربیندار پلیس و کارکرد حقوقی آن در نظام عدالت کیفری ایران. فصلنامه پژوهشهای حقوق تطبیقی عدل و انصاف، 3(9)، 7-22.
عبدی، حسین و اردبیلی، محمد علی (1399). بررسی تطبیقی نظارت قضایی در مرحلة تحقیقات مقدماتی در دادرسی کیفری ایران و دیوان کیفری بینالمللی. مجلة پژوهشهای حقوق جزا و جرمشناسی. شمارة 15.
عظیمی، کورش و نظرینژاد، محمد رضا (1399). «نقش ضابطان دادگستری و سایر شهروندان در مواجهه با جریم مشهود مطالعة تطبیقی با دادرسی کیفری انگلیس و فرانسه». پژوهشنامة حقوق کیفری، شمارة 21.
عمرانی فر، عدنان؛ شیدائیان، مهدی و عالی پور، حسن (1403). تأسیس مرحلۀ «اِیرادِ اتهام» در حقوقٍ ایران با نگاهی به حقوق انگلستان (از ملزومات تا ارائه مدل مطلوب). فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7(24)، 39-73. doi: 10.22034/law.2024.2035683.1415
کوسن، موریس (1384). «نظارت ویدیویی؛ دلایل موفقیت و شکست». ترجمة شهرام ابراهیمی. مجلة الهیات و حقوق، شمارة 15 و 16، 323-340.
مؤذنزادگان، حسنعلی و سهیل مقدم، سحر (1395). «قاعدة بطلان دلیل در دادرسی کیفری (با تأکید بر حقوق آمریکا)». مطالعات حقوق کیفری و جرمشناسی، 3 (2).
مؤذنزادگان، حسنعلی و فرجی، محمد (1395). «پیشینه و مبانی تشکیل پلیس قضایی در حقوق ایران». پژوهشهای حقوق جزا و جرمشناسی، 4 (8).
میرکمالی، سید علیرضا (1401). «دسترسی متهم به وکیل در مرحلة پیشدادرسی در نظام حقوقی ایران و فرانسه». فصلنامة تحقیقات حقوقی، 25 (ویژهنامة استانداردهای وکالت).
نوری، سید فاضل و آقایی، نسترن (1402). بازشناسی الگوی ارتباطی قاضی و ضابط قضائی در نظام رسیدگی کیفری. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 6(18)، 166-142. . doi: 10.22034/law.2023.1978351.1206
یوسفی، ایمان، یوسفی، سعید (1401آ). نظارت قضایی بر فرایند تایید اتهامات؛ مدل های دادرسی ایرانی و دیوان کیفری بین المللی. پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی. 10(19).
یوسفی، ایمان، یوسفی، سعید، (1401ب). مدل بدون مانع تحقیقات مقدماتی در ایران، بررسی تطبیقی با نظارت قضایی شعبه پیشدادرسی در دیوان کیفری بینالمللی. فصلنامه تحقیقات حقوقی. 25(100).
سایتها:
خبرگزاری فارس (1399). نظارت بر دادسراها مستمر باشد/ ابلاغ قانون شورای حل اختلاف در آینده نزدیک. قابل دسترسی در: http://fna.ir/f2fmjr [آخرین مشاهده: 1/1/1403].
خبرگزاری مشرق (1400). سفر استانی رئیس قوة قضاییه به سیستان و بلوچستان. کد خبر: 1353482. قابل دسترسی در: ir/1353482 [آخرین مشاهده: 15/6/1402].
خبرگزاری مهر (1402). نصب ۲۰ هزار دوربین روی لباس ماموران پلیس/۸ هزار دوربین آنلاین است. قابل دسترسی در: com/x32MFV [آخرین مشاهده: 06/10/1402].
روزنامة توسعة ایرانی (1402). پیرو تکلیف مجلس برای نصب دوربین روی لباس ضابطان اعلام شد؛ فراجا: به ۱۵۰ هزار دوربین البسه نیاز داریم. قابل دسترسی در: https://www.toseeirani.ir/fa/tiny/news-59078 [آخرین مشاهده: 16/11/1402].
نظارت مستمر بر عملکردها، گامی مهم در اجرای سند تحول قضایی شماره: 206181-تاریخ 04/7/1401.: https://dadgostari-kl.eadl.ir/
عربی
کتابها
أحمد، إبراهیم التجانی (2012). نظریة البطلان و أثرها على الحقوق الشرعیة «فی القوانین الإجرائیة و الجنائیة السودانیة». السعودیة، الریاض: جامعة نایف العربیة للعلوم الأمنیة.
الحلبی، محمد علی السالم (1981). ضمانات الحریة الشخصیة أثناء التحری و الاستدلال. مطبوعات جامعة الکویت.
القاضی، محمد محمد مصباح (2008). الحمایة الجنائیة للحریة الشخصیة فی مرحلة ما قبل المحاکمة الجنائیة " دراسة مقارنة". مصر، القاهرة: دار النهضة العربیة.
المزوری، وعدی سلیمان علی (2009م). ضمانات المتهم فی الدعوى الجزائیة (الجزاءت الإجرائیة). الأردن، عمان: دار حامد للنشر و التوزیع.
جوخدار، حسن (2009 م.). اصول المحاکمات الجزائیة. الجزء الثانی، حلب: منشورات جامعة حلب.
سرور، أحمد فتحی (1977). الشرعیة و الإجراءات الجنائیة. القاهرة: دار النهضة العربیة.
سرور، أحمد فتحی (2000م). الحمایة الدستوریة للحقوق والحریات. الطبعة الثانیة، القاهرة، دار الشروق.
عبد المنعم، سلیمان (1999). بطلان الإجراء الجنائی، محاولة تأصیل أسباب البطلان فی ظل قضاء النقض فی مصر ولبنان وفرنسا. مصر، الاسکندریة: دار الجامعة الجدیدة للنشر.
فوده، عبد الحکم (1996). البطلان فی قانون الإجراءات الجنائیة دراسة تحلیلیة على ضوء الفقه وقضاء النقض. مصر، الاسکندریة: دار المطبوعات الجامعیة.
رساله
مانع العدوان، ممدوح حسن (2009). ضمانات المتهم أثناء التحقیق و مدى مراعاة مبادئ القانون الدولی لحقوق الانسان فی المجال الجنائی. رسالة الدکتوراه، کلیة الحقوق، جامعة الإسکندریة، مصر.
جبّان, ماجد, صابر, محمود, و موسوی مجاب, سیّد دُرید. (1404). اقتضائات و شرایط اجرایی راجع به نظارت بر امر تعقیب و تحقیق در ایران و سوریه؛ مطالعه تطبیقی. (e724552). فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, (), e724552 https://doi.org/10.22034/law.2025.2049984.1592
MLA
جبّان, ماجد, صابر, محمود, و موسوی مجاب, سیّد دُرید. "اقتضائات و شرایط اجرایی راجع به نظارت بر امر تعقیب و تحقیق در ایران و سوریه؛ مطالعه تطبیقی" .e724552 , فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, , 1404, e724552. doi: 10.22034/law.2025.2049984.1592
HARVARD
جبّان ماجد, صابر محمود, موسوی مجاب سیّد دُرید. (1404). 'اقتضائات و شرایط اجرایی راجع به نظارت بر امر تعقیب و تحقیق در ایران و سوریه؛ مطالعه تطبیقی', فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, (), e724552. doi: 10.22034/law.2025.2049984.1592
CHICAGO
ماجد جبّان, محمود صابر و سیّد دُرید موسوی مجاب, "اقتضائات و شرایط اجرایی راجع به نظارت بر امر تعقیب و تحقیق در ایران و سوریه؛ مطالعه تطبیقی," فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, (1404): e724552, doi: 10.22034/law.2025.2049984.1592
VANCOUVER
جبّان ماجد, صابر محمود, موسوی مجاب سیّد دُرید. اقتضائات و شرایط اجرایی راجع به نظارت بر امر تعقیب و تحقیق در ایران و سوریه؛ مطالعه تطبیقی. حقوق تطبیقی. 1404;():e724552. doi: 10.22034/law.2025.2049984.1592