فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

کمینه‌سازی مجازات حبس: مطالعه تطبیقی فقه اسلامی، نظام عدالت کیفری ایران و آمریکا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
2 دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسى، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
این مقاله با روش تحقیق تطبیقی و توصیفی-تحلیلی به بررسی مقایسه‌ای رویکردهای کمینه‌سازی مجازات حبس در سه نظام حقوقی فقه اسلامی، نظام عدالت کیفری ایران و نظام عدالت کیفری آمریکا می‌پردازد. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل مبانی نظری و عملی کاهش استفاده از حبس و ارزیابی تأثیرات آن بر کارآمدی نظام‌های قضایی و ساختارهای اجتماعی است. در فقه اسلامی، با استناد به اصولی مانند کرامت انسانی، عدالت ترمیمی و هدف اصلاحی مجازات‌ها، استفاده از حبس به حداقل ممکن کاهش یافته و جایگزین‌های مناسبی مانند جریمه نقدی، خدمات عمومی و برنامه‌های اصلاحی پیش‌بینی شده است. این نگرش با فلسفه مجازات در اسلام که بر بازپروری مجرمان تأکید دارد، همخوانی کامل دارد. نظام عدالت کیفری ایران اگرچه همچنان بر مجازات حبس به‌عنوان یکی از واکنش‌های اصلی تأکید دارد، اما با تصویب قوانینی مانند «قانون کاهش حبس تعزیری» در سال ۱۳۹۹ گام‌های مؤثری در جهت کاهش جمعیت کیفری برداشته است. این قانون با هدف کاهش هزینه‌های سنگین نگهداری زندانیان و بهبود شرایط زندان‌ها تصویب شده، هرچند با چالش‌هایی مانند کمبود زیرساخت‌های اجرایی مواجه است. در مقابل، نظام عدالت کیفری آمریکا با سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای مانند «جنگ با مواد مخدر» و «قانون سه ضربه» به یکی از بالاترین نرخ‌های زندانی شدن در جهان دست یافته است. اما در سال‌های اخیر، قوانین فدرال و ایالتی متعددی تصویب شده که هدف آن کاهش جمعیت زندان‌های فدرال از طریق گسترش مجازات‌های جایگزین و برنامه‌های اصلاحی است. مطالعه تطبیقی نشان می‌دهد که هر دو نظام ایران و آمریکا به ضرورت کاهش استفاده از حبس پی برده‌اند، اما در میزان موفقیت و شیوه‌های اجرایی تفاوت‌های چشمگیری وجود دارد. برای بهبود نظام عدالت کیفری ایران، پیشنهاد می‌شود راهکارهایی مانند توسعه مجازات‌های جامعه‌محور، تقویت برنامه‌های اصلاحی در زندان‌ها، کاهش حبس‌های طولانی‌مدت و افزایش مشارکت نهادهای مدنی به کار گرفته شود. این اصلاحات می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌های اقتصادی، به افزایش کارآمدی نظام عدالت کیفری و کاهش نرخ بازگشت به جرم بینجامد.
کلیدواژه‌ها

  • الف- منابع فارسی

    • ابراهیم‌وند، حسام. (۱۳۹۲). ضوابط تعیین کیفر سالب آزادی در حقوق ایران و انگلستان. تهران: انتشارات داد و دانش.
    • توجهی، عبدالعلی و حسام ابراهیم‌وند. (۱۳۹۴). بررسی فقهی مجازات حبس به مثابه «آخرین حربه». نشریه مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی تهران: انتشارات صدرا.
    • حبیب زاده, محمدجعفر , آقایی, نسترن و درویش زاده, محمدجواد . (1403). بررسی اجرای دوباره حدود سالب حیات در صورت اجرای ناقص آن در فقه و حقوق. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 7(23), 93-124. doi: 10.22034/law.2024.2015010.1270
    • خلیلی، حسین. (۱۳۹۹). مجازات‌های اسلامی و جایگاه زندان. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    • رحمی، علی. (۱۳۹۹). نظام عدالت کیفری ایران و چالش‌های کمینه‌سازی مجازات حبس. تهران: انتشارات میزان.
    • سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور. (۱۳۹۸). گزارش وضعیت خانواده‌های زندانیان. تهران: سازمان زندان‌ها.
    • صادقی، محمد. (۱۳۹۸). کمینه‌سازی مجازات حبس در فقه و حقوق ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    • صادقی, محمدمهدی . (1404). تحلیل تطبیقیِ نقش ایدئولوژی‌‌های سیاسی در تحول مفهومی اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها؛ با درنگی بر نظام حقوقی ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8(26), 134-166. doi: 10.22034/law.2024.2037338.1431
    • قربان‌نیا، ناصر. (۱۳۸۷). فلسفه مجازات‌ها در فقه کیفری اسلام. مجله قضاوت. مرداد و شهریور ۱۳۸۷. شماره ۵۲.
    • کونانی، سلمان. (۱۴۰۰). جرم‌زدایی و کاهش عناوین مجرمانه. چاپ اول. تهران: نشر روزنامه رسمی.
    • مرکز آمار ایران. (۱۴۰۰). گزارش هزینه‌های نگهداری زندانیان. تهران: مرکز آمار ایران.
    • مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۹). بررسی نرخ بازگشت به جرم و هزینه‌های اقتصادی زندان‌ها. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
    • مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۹). گزارش بررسی قانون کاهش حبس تعزیری. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
    • مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۵). فلسفه اخلاق. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • موذن‌زادگان، حسنعلی. (۱۳۹۸). جرم‌شناسی نظری. تهران: انتشارات میزان.
    • موسوی بجنوردی، سید محمد. (۱۳۹۵). فقه اسلامی و مجازات‌های جایگزین حبس. قم: انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    • وائلی، احمد. (۱۳۶۲). احکام زندان. ترجمه: محمدحسن بکائی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    • وائلی، محمد. (۱۳۶۲). تاریخ زندان در اسلام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
    • پورهاشمی، سید عباس. (۱۳۸۳). زندان: هنر تنبیه یا مجازات قانونی. چاپ اول. تهران.
    • پورهاشمی، سید محمد. (۱۳۸۳). فلسفه مجازات در اسلام. قم: انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

    ب) منابع عربی

    • ابن تیمیه، احمد. (بی‌تا). منهاج‌السنه. جلد ۲.
    • ابن قیم‌الجوزیه، محمد. (بی‌تا). اعلام‌الموقعین. جلد ۳.
    • حلی، ابی‌منصور الحسن بن یوسف. (۱۴۲۰ ه.ق). تحریرالاحکام. جلد ۲. قم: اعتماد.
    • عوده، عبدالقادر. (۱۳۸۵). التشریع الجنائی فی الاسلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
    • عز بن عبدالسلام. (بی‌تا). قواعد الاحکام فی مصالح الانام.
    • مفید، ابوعبدالله. (۱۴۱۰ ه.ق). المقنعه. قم: جامعه مدرسین.

    ج) منابع لاتین:

    • Alexander, M.(2010). The New Jim Crow: Mass Incarceration in the Age of Colorblindness. New York: The New Press.
    • Ashworth, A.(1998). The Criminal Process (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
    • Braithwaite, J.(1989). Crime, Shame and Reintegration. Cambridge: Cambridge University Press.
    • Bureau of Justice Statistics.(2009). Prisoners in the United States. Washington, DC: U.S. Department of Justice.
    • Bureau of Justice Statistics.(2018). Recidivism of Prisoners Released in 30 States. Washington, DC: U.S. Department of Justice.
    • California Department of Corrections and Rehabilitation.(2017). The Impact of Proposition 57 on Prison Population. Sacramento, CA: CDCR.
    • Clear, T. R., Cole, G. F., & Reisig, M. D.(2013). American Corrections. Belmont, CA: Wadsworth.
    • Cullen, F. T., Jonson, C. L., & Nagin, D. S.(2018). Prisons Do Not Reduce Recidivism: The High Cost of Ignoring Science. The Prison Journal, 98(1), 52-76.
    • Foucault, M.(1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. New York: Vintage Books.
    • Florida Criminal Justice Reform Task Force.(2019). The Impact of Treatment Programs on Recidivism in Florida. Tallahassee, FL: FCRTF.
    • Florida Department of Corrections.(2020). The Impact of the Criminal Justice Reform Act in Florida. Tallahassee, FL: FDOC.
    • Garland, D.(2001). The Culture of Control: Crime and Social Order in Contemporary Society. Chicago: University of Chicago Press.
    • Human Rights Watch.(2020). World Report 2020: Brazil. New York: HRW.
    • Kant, I.(1785). Groundwork of the Metaphysics of Morals. Cambridge: Cambridge University Press.
    • Karen, C., Sharon, M., Paul, T., & Turner, J.(2016). A Companion to Crime, Harm and Victimisation. Bristol: Policy Press.
    • Ministry of Justice.(2019). Proven Reoffending Statistics Quarterly Bulletin. London: UK Government.
    • (2020). Criminal Justice Fact Sheet. Baltimore, MD: NAACP.
    • Naffine, N. L.(2004). Criminal Justice. Oxford: Clarendon Press.
    • New York State Division of Criminal Justice Services.(2020). The Impact of Treatment Programs on Recidivism in New York. Albany, NY: DCJS.
    • Nowak, M.(2005). UN Covenant on Civil and Political Rights: CCPR Commentary. Kehl: N.P. Engel Publisher.
    • Pew Charitable Trusts.(2016). The Impact of Proposition 47 on Crime and Recidivism in California. Washington, DC: Pew Charitable Trusts.
    • Pew Charitable Trusts.(2018). The Impact of Mass Incarceration on State Budgets. Washington, DC: Pew Charitable Trusts.
    • Pew Charitable Trusts.(2018). The Impact of the First Step Act. Washington, DC: Pew Charitable Trusts.
    • Rodley, N.(2009). The Treatment of Prisoners under International Law. Oxford: Oxford University Press.
    • Smith, John.(2020). Minimizing Prison Sentences in the US Criminal Justice System. New York: Oxford University Press.
    • Texas Criminal Justice Coalition.(2018). The Impact of Treatment Programs on Recidivism in Texas. Austin, TX: TCJC.
    • Texas Legislative Budget Board.(2015). The Impact of the Texas Justice Reinvestment Act. Austin, TX: Texas Legislative Budget Board.
    • The Sentencing Project.(2015). The Impact of Three Strikes Laws. Washington, DC: The Sentencing Project.
    • Tonry, M.(2011). Punishing Race: A Continuing American Dilemma. Oxford: Oxford University Press.
    • Travis, J., Western, B., & Redburn, S.(2014). The Growth of Incarceration in the United States: Exploring Causes and Consequences. Washington, DC: National Academies Press.
    • United Nations.(1984). Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. New York: United Nations.
    • S. Sentencing Commission.(2019). The First Step Act of 2018: One Year of Implementation. Washington, DC: U.S. Sentencing Commission.
    • Van Zyl Smit, D., & Snacken, S.(2009). Principles of European Prison Law and Policy: Penology and Human Rights. Oxford: Oxford University Press.
    • Vera Institute of Justice.(2021). The Impact of the Less Is More Act in New York. New York, NY: Vera Institute of Justice.
    • Western, B., & Pettit, B.(2010). Incarceration & Social Inequality. Daedalus, 139(3), 8-19.
    • Wiliam, T. (2015) American legal system and Patriot Act, First edition, New York: Hamilton press.
    • Zimring, F. E.(2017). The City That Became Safe: New York’s Lessons for Urban Crime and Its Control. Oxford: Oxford University Press.