فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مفهوم و اصول تفسیری قراردادهای رابطه محور در فقه و حقوق ایران با مطالعة تطبیقی در حقوق اروپا و امریکا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، دانشکده الهیات و حقوق دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم، ایران.
چکیده
تحولات پرشتاب در عرصه تجارت و مناسبات حقوقی، به‌ویژه پیچیدگی روابط اقتصادی بلندمدت، منجر به بازنگری در نظریه‌های کلاسیک حقوق قرارداد شده و شکل‌گیری مفهوم «قراردادهای رابطه‌محور» را به‌دنبال داشته است. این قراردادها بر پایة اعتماد متقابل، تعامل مستمر، و ساختارهای انعطاف‌پذیر طراحی شده‌اند و در برابر مدل سنتیِ تعهدمحور که بر ارادة لحظه‌ای و یا الفاظ تکیه دارد، الگویی پویا و فرایندمحور در انعقاد قرارداد ارائه می‌دهند. مقاله حاضر با رویکردی تطبیقی، به تبیین مفهومی، اصول حاکم، و جایگاه این قراردادها در نظام حقوقی ایران و فقه اسلامی می‌پردازد. در این راستا، ضمن بررسی نظریه مک‌نیل و تطبیق آن با مفاهیم فقهی چون ایتمان، نشان داده می‌شود که هنجارهایی چون حسن‌نیت، تعهد به وفاداری، تفسیر زمینه‌محور و اصل ابقای عقود، از اجزای بنیادین این قراردادها محسوب می‌شوند. همچنین، با تحلیل دکترین، متون قانونی و رویه‌ی قضایی نظام‌های حقوقی کشورهای اروپایی و امریکا، بیان می‌شود که قراردادهای رابطه‌محور قابلیت انطباق با نهادهایی مانند عقود امانی و مشارکتی را دارا هستند، اما از حیث فلسفه وجودی و هدف‌مندی در سطحی فراتر قرار می‌گیرند. بررسی نمونه‌های فقهی نیز مؤید آن است که فقه اسلامی با مفاهیمی نظیر ایتمان، قابلیت پذیرش این قراردادها را دارد؛ به‌ویژه در جایی که اعتماد مبنای انعقاد عقد قرار گرفته باشد. قراردادهای رابطه‌­محور ظرفیت انطباق با بسیاری از عقود رایج را دارد و باید برمبنای تحقق شرایط و اقتضائات آن، الزامات متناسب را در انعقاد، اجرا و تفسیر آن­ها به­کار گرفت. در این نگرش قراردادها طیفی متنوع از عقود را شامل می‌­شوند که در برخی مصادیق از بالاترین سطح رابطه­‌محوری برخوردار است. مقاله بر آن است تا با شناسایی این ظرفیت‌ها، بستر مناسبی برای توسعه نظریه‌های کارآمد در حقوق قراردادهای ایران فراهم آورد. نهایتاً، این مطالعه با تبیین اصول تفسیری حاکم بر قراردادهای رابطه­‌محور نتیجه می‌گیرد که بازنگری در تفاسیر حقوقی سنتی و پذیرش ماهیت سیال و تعاملی قراردادهای نوین، می‌تواند زمینه‌ساز توسعه و کارآمدی بیشتر نظام حقوق قراردادها در ایران شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • الف- فارسی و عربی

    • السنهوری، عبدالرزاق احمد (2011). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید، جلد هفتم، چاپ سوم، قاهره: نهضه مصر
    • جعفری لنگرودی، محمد­جعفر (1386). الفارق، جلد اول، چاپ اول، تهران: گنج­دانش.
    • جعفری­لنگرودی، محمد­جعفر (1378). حقوق تعهدات، چاپ اول، تهران: گنج­دانش.
    • جعفری­لنگرودی، محمد­جعفر (1388). وسیط در ترمینولوژی حقوق، چاپ دوم، تهران:­ گنج­دانش.
    • جنیدی، لعیا و راضی، سپیده (1403). «کارکرد حقوق تطبیقی در حقوق خصوصی با مطالعه موردی وجه التزام»، تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، (7)23، 63-90. doi: 10.22034/law.2024.2028057.1332
    • جواهرکلام، محمدهادی و کاظم­زاده، رسول (1404). « چرایی و چگونگی تعدیل وجه التزام قراردادی؛ قیام رویه قضایی در برابر قانون نامطلوب (با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، انگلستان و اسناد بین‌المللی)»، تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، (8)26، 9-49. doi: 10.22034/law.2024.2038510.1446
    • حلی، حسن­بن یوسف (1420). تذکره الفقهاء، جلد یازدهم، چاپ اول، قم: مؤسسة آل­البیت (ع) لإحیاء التراث.
    • حلی، حسن­بن یوسف (1423). تذکره الفقهاء، جلد سیزدهم، چاپ اول، قم: مؤسسة آل­البیت (ع) لإحیاء التراث.
    • حلی، حسن­بن یوسف (1427). تذکره الفقهاء، جلد شانزدهم، چاپ اول، قم: مؤسسة آل­البیت (ع) لإحیاء التراث.
    • حلی، حسن­بن یوسف (1428). تذکره الفقهاء، جلد هفدهم، چاپ اول، قم: مؤسسة آل­البیت (ع) لإحیاء التراث.
    • حلی، حسن­بن یوسف (1431). تذکره الفقهاء، جلد هیجدهم، چاپ اول، قم: مؤسسة آل­البیت (ع) لإحیاء التراث.
    • سیمایی صراف، حسین (1393). «بررسی تطبیقی حسن­نیت در فقه، حقوق خارجی و اسناد بین­المللی»، آموزه­های فقه مدنی، (1)10، 51-72.
    • شمس­اللهی، محسن (1399). «نظریة همبستگی قراردادی»، حقوق خصوصی، (2)17، 543-584.
    • صفایی، سیدحسن و جواهر کلام، محمدهادی (1400). حقوق مدنی پیشرفته، نمایندگی و امانت، چاپ اول، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • طباطبائی­یزدی، سید محمد­کاظم (1440). العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء العظام، جلد پنجم، چاپ ششم، قم: مؤسسة نشر اسلامی.
    • طوسی، ابوجعفر محمد (1387). مبسوط فی فقه الامامیه، جلد دوم، چاپ سوم، تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
    • عاملی، زین‌الدین بن علی (1382). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، جلد سوم، چاپ اول، ، قم: انتشارات دارالتفسیر.
    • فیض کاشانی، محمد­محسن (1406). الوافی، جلد هفدهم، چاپ اول، اصفهان: کتابخانة امام امیرالمؤمنین،
    • کاتوزیان، ناصر (1383). حقوق مدنی، عقود معین، جلد دوم، چاپ ششم، تهران: گنج­دانش، چاپ ششم.
    • کاشف­الغطاء، علی (1422). شرح خیارات اللمعه، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • کاشف­الغطاء، محمدحسین (1359). تحریر المجله، جلد دوم، چاپ اول، نجف: مکتبه المرتضویه.
    • مجلسی، محمدتقی (1406). روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، جلد هفتم، چاپ دوم، قم: مؤسسة فرهنگی اسلامی.
    • مکی عاملی، محمد­بن جمال­الدین (1417). الدروس الشرعیه فی الفقه الامامیه، جلد سوم، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • نجفی، محمد­حسن (1415). جواهرالکلام فی شرح شرائع­الاسلام، جلد بیست و هفتم، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    • نجفی، محمد­حسن (1416). جواهر­الکلام فی شرح شرایع­الاسلام، جلد بیست و هشتم، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العرب.
    • نظری، وحید (1403). نظریة همبستگی قراردادی، چاپ اول، تهران: انتشارات نگاه بینه.
    • نظری، وحید؛ قاسم­زاده، مرتضی؛ کریمی، عباس (1401). «تعهد به ارائة اطلاعات و همبستگی قراردادی»، دیدگاه­های حقوق قضائی، (99) 27، 1-24.
    • وکیلی مقدم، محمدحسین (1401). «مبانی و اصول عامه عقود مستمر در مطالعة تطبیقی فقه اسلامی»، حقوق ایران و غرب، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، (4)34، 303-330.
    • ولی‌پوری، حسین، موسوی، سیدابراهیم، و احمدی، فیروز (1398). «شرط ضمان بر مستودع در عقد ودیعه»، تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری، 15(42)، 135-154.

    ب- انگلیسی

    • Adar, Yehuda; Gelbard, Moshee, 2015, the Role of Remedies in the Relational Theory of Contract- a Preliminary Inquiry.
    • Baker, George; Gibbons, Roberts; Murphy, Kevin, 2002, Relational Contracts and the Theory of Firm, Quarterly Journal of Economics, Vol. 117(1):39-84
    • Baker, Scott; Coi, Albert, 2015, Contract's Role in Relational Contract, Virginia Law Review, Vol. 101(3), pp. 559-608.
    • Bird, Robert, 2005, Emplyment as Relational Contract, Universty of Pennsylvania Journal of Labor and Emplyment Law, Vol. 8(1), pp. 149-218.
    • Calzolari, Giacomo; Felli, Leonardo; Koenen, Johannes; Spagnolo, Giancarlo, 2022, Relational contracts and Trust in a High-Tech Industry, CESifo Working Paper No. 9362.
    • Campbell, David, 2004, Ian MaCneil and Relational Theory of Contract Center for Legal Dynamics of Advanced Market Societeies, Kobe University, Discussion Paper, No. 04/1E.
    • Campbell, David, 2005, The Relational Constitution of Remedy: Co-Operation as the Implicit Second principle of Remedies For Breach of Contact, Texas Wesleyan Law Review, Vol. 11(2), pp. 455-480.
    • Circo, Carl, 2012, The Evolving Role of Relational Contracts In Construction Law, Construction Lawyer, Vol. 32(4), pp. 16-47.
    • Collins, Hugh, 2016, Is a Relational contract a Legal Concept, In: Degeling, Simone, Edelman, James and Goudkamp, James, (eds), 2016, Contract in Commercial Law, Thomson Reuters, First Edition.
    • Davidson, Anthony, 2023, Relational Contract Theory, The Relevance of Actual Performance in Contractual Interpretation and Its Application to Employment Contracts In The United Kingdom and Australia, Common World Review, Vol. 52(2-3), pp, 61-100.
    • Diathesopoulos, Michael, 2010, Relational Contract Theory and Management Contract: A Paradigm For the Application of the Theory of the Norms, Munich Personal Re PEC Archive.
    • Dietz, Thomas, 2012, Contract Law, Relational Contracts and Reputational Networks in International Trade: An Empirical Investigation into Software Industry, Law& Social Inquiry, Vol. 37(1), pp. 25-57.
    • Eisenberg, Melvin, 2000, Why There is No Law of Relational Contracts, Northwestern University Law Review, Vol. 94(3), pp. 805-822.
    • Feinman, Jay, 2000, Relational Contract Theory in Context, Northwestern University Law Review, Vol. 94(3), pp. 737-748.
    • Frydlinger, David; Cummins, Tim; Vitasek, Kate; Bergman, Jim, 2016, Unpacking Relational Contracts, The Practitione’s Go To Gide for Undersanding Relational Contracts, College of Bisiness, The University of Tennessee, Knoxville, Workpaper, No. 06.
    • Galletti, shida, 2014, Contract Interpretation and Relational Contract Theory: A Comparison Between Common Law and Civil Law Approaches, Comparative and International Law Journal of Southern Africa, Vol. 47(2), pp. 248-275.
    • Gibbons, Roger, 2012, Relational Contracts, Journal of Economics perspectives, Vol. 25, pp. 15-32.
    • Goetz, Charles; Scott, Robert, 1981, Principles of Relational Contracts, Virginal Law Review, Vol. 67(6), pp. 1089-1150.
    • Gordon, Robert, 1985, Macaulay, MaCneil and the Discovery of Solidarity and Power in Contract Law, Wisconsin Law Review, Vol. 50, pp. 565-580.
    • Gudel, Paul, 1998, Relational Contract Theory and the Concept of Exchange, Buffalo Law Review, Vol. 46(3). Pp. 763-798.
    • Hawthorne, Lotz, 2008, The first Traces of Relational Contract Theory, The Implicit Dimension of Co-operation, South African Mercantile Law Journal, Vol. 19(2), pp 234-246.
    • Hawthorne, Luanda, 2007, Relational Contract Theory, Principles of European Contract Law, Long Term Contracts and the Impact of Implicit Dimensions, Journal For Contemporary Roman-Dutch Law, Vol. 70(3). pp 371-390.
    • Herz, Hoger; Schmutzler, Armin; Volk, Andre, 2016, Cooperation Ad Mistrust in Relational Contracts, University of Zurich Department of Economics, Working Paper, No. 233.
    • Hutchison, Andrew, 2017, Relational Theory, Context and Commercial Sense: Views on Contract Interpretation and Adjudication. South African Law Journal, Vol. 134(2), pp. 296-326.
    • Itoh, Hideshi; Morita, Hodaka, 2006, Formal Contracts, Relational Contracts and the Holdup Problem, CESIFO Working Paper, No. 1786.
    • Jeorges, Christian, 1985, Relational Contract Theory in a Comparative Perspective: Tensions Between Contract and Antitrust Law Principles in the Assessment of Contract Relations between Automobile Manufactures and Their Dealers in Germany, Wisconsin Law Review, Vol. 3, pp. 581-616.
    • Johnson, Simon; MaCmillan, John, Woodruff, Christopher, 2001, Courts and Relational Contracts, National Bureau of economic Research, Massachusetts Working Paper, No. 8572.
    • Kobayashi, Ichiro, 2005, The Interaction Between Japanese Corporate Governance and Relational Contract Practice, New York University Journal of Law &business, Vol. 2(1), pp. 269-322.
    • MaCneil, Ian, 1978, Contracts: Adjustment of Long-Term Economic Relations Under classical, Neoclassical and Relational Contract Law, Northwestern University Law Review, Vol. 72. pp. 854-905.
    • MaCneil, Ian, 2000, Raltional Contract Theory: Challenges and Queries, Northwestern University Law Review, Vol. 94(3), pp. 877-908.
    • Mouza, Stefanos; Blois, Keith, 2017, Relational Contract Theory: Confirmations and Contradictions, Lancaster University Management School, Workpaper, LA149.
    • Robertson, Donald, 2017, Long-term Relational Contracts and the Unidroit Principles of International Commercial Contracts, Australian International Law Journal, Vol. 5, pp. 185-192.
    • Scott, Elizabeth; Scott, Robert, 1988, Marriage as Relational Contract, Virginia Law Review, Vol. 84(7), pp. 1225-1334.
    • Scott, Robert, 2000, The Case for Formalism in Relational Contract, Northwestern University Law Review, Vol. 94(3), pp. 847-876.
    • Smith, Gordon; King, Brayden, 2007, Contract as Organizations, University of Wisconsin Law School, Legal Studies Research Paper Series, Paper No. 1037.
    • Soper, Haward, 2023, What Is a Relational Contract? Does Coherence Lurk Amongst Shape shifting Incidents and Grandiloquent Longuace?, Singapore Journal of Legal Studies, Vol. 173, pp. 52-82.