وانمودسازی قرارداد، عملیاتی است که بهموجب آن، طرفین، بخشی از توافق واقعی خود یا حتی کل آن توافق را از اشخاص ثالث پنهان میکنند. در عملیات وانمودسازی، دو قرارداد متعارض وجود دارد؛ یکی قرارداد ظاهر که نتیجهی ارادهی وانمود شدهی طرفین است و دیگری، قرارداد پنهان که حاصل ارادهی واقعی آنها است. وانمودسازی قرارداد در واقع ناشی از تعارض عامدانهی ارادهی وانمودشده و ارادهی واقعی متعاقدین است. اصلاحات 2016 حقوق تعهدات فرانسه در مواد 1201 و 1202 قانون مدنی این کشور به این موضوع پرداخته است. با وجود این، وانمودسازی قرارداد هنوز در حقوق ایران به رسمیت شناخته نشده است و علیرغم وجود مصادیق متعددی از آن در عرف، نه در قانون مدنی و نه در رویهی قضایی، ادبیات خاصی از آن به چشم نمیخورد. وانمودسازی قرارداد، تقاطع اصول و قواعد حقوقی متعددی است؛ بهعنوان مثال میتوان گفت که این نهاد، محل تلاقی اصل نسبی بودن قراردادها، قابلیت استناد یا استنادپذیری قراردادها در مقابل اشخاص ثالث، تعارض عامدانهی ارادهی وانمود شده و ارادهی واقعی، تقلب نسبت به قانون، قرارداد پنهان و برخی دیگر از اصول حقوقی است و در این مقاله، مجال پردازش تمامی آنها نیست. در بررسی وانمودسازی قرارداد در حقوق فرانسه ملاحظه میشود که مادهی 1201 قانون مدنی در تقابل قرارداد پنهان و ظاهر، قرارداد پنهان را میان طرفین معتبر شناخته و در مقابل اشخاص ثالث، غیرقابل استناد دانسته است. در حقوق ایران نیز به نظر میرسد با توجه به برتری ارادهی واقعی بر ارادهی وانمودشده، در تقابل بین این دو قرارداد، قرارداد پنهان بین طرفین معتبر خواهد بود. در خصوص قرارداد پنهان نیز به نظر میرسد باید راه حل حقوق فرانسه را در حقوق ایران پذیرفت و اعلام نمود که قرارداد پنهان در رابطهی بین متعاقدین آن قرارداد معتبر است لیکن این قرارداد به زیان اشخاص ثالث قابل استناد نیست و صرفاً به سود آنان قابلیت استناد دارد.
امامی، سید حسن (1399). حقوق مدنی. ج 1. چ 39. تهران: نشر اسلامیه.
امامی، سید حسن (1399). حقوق مدنی. ج 2. چ 28. تهران: نشر اسلامیه.
بهرامی احمدی، حمید (1394). حقوق مدنی (3)؛ کلیات عقود و قراردادها. چ 3. تهران: نشر میزان.
پاکباز، سیامک (1402). شرح قانون مدنی فرانسه؛ اصلاحات 2016. چ 5. تهران: نشر میزان.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1386). الفاروق. ج 5. چ 1. تهران: گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401). تأثیر اراده در حقوق مدنی. چ 4. تهران: انتشارات گنج دانش.
دیانی، عبدالرسول (1395). حقوق مدنی؛ قواعد عمومی قراردادها. چ 1. تهران: نشر میزان.
شعاریان، ابراهیم و ترابی، ابراهیم (1395). حقوق تعهدات: مطالعه تطبیقی طرح اصلاحی حقوق تعهدات فرانسه با حقوق ایران و اسناد بینالمللی. چ 2. تهران: انتشارات شهر دانش.
صفایی، سید حسین (1399). دوره مقدماتی حقوق مدنی، ج2: قواعد عمومی قراردادها. چ 34. تهران: نشر میزان.
صفایی، سید حسین و جواهرکلام، محمدهادی (1400). حقوق مدنی پیشرفته، ج 2: نمایندگی و امانت. چ 1. تهران: شرکت سهامی انتشار.
قاسمی حامد، عباس (1402). شرایط اساسی شکل گیری قرارداد. چ 6. تهران: انتشارات دراک.
کاتوزیان، ناصر (1395). فلسفه حقوق. چ 8. شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1397). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، ج 3: آثار قرارداد. چ 1. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1398). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، ج 1: مفهوم، انعقاد و اعتبار قرارداد. چ 2. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1399). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، ج2: انعقاد و اعتبار قرارداد، نظریه بطلان و عدم نفوذ. چ 4. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1402). دوره حقوق مدنی: عقود معین، ج 1: معاملات معوض- عقود تملیکی. چ 7. تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1403). دوره حقوق مدنی: عقود معین، ج 4: عقود اذنی- وثیقههای دین. چ 15. تهران: گنج دانش.
کاشانی، سید محمود (1352). نظریه تقلب نسبت بقانون؛ «حیَل»، چ 1. تهران.
کاشانی، سید محمود (1388). حقوق مدنی: قراردادهای ویژه. چ 1. تهران: نشر میزان.
مقاله ها
ساعی، محمدهادی و ثقفی، مریم (1392). «بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی وکیل و موکل در وکالت مخفی در نظام حقوقی ایران و انگلیس». دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی0(25). 106-83.
صفایی، سیدحسین (1393). «معامله وکیل به نام خود در حقوق ایران با بررسی تطبیقی». مقاله چاپ شده در کتاب بر منهج عدل به کوشش دکتر حسن جعفری تبار: مقالات اهدایی به استاد دکتر ناصر کاتوزیان. چ 2. تهران: انتشارات دانشگاه تهران: 234-225.
صقری، محمد (1385). «اعتبار صحت ظاهری در حقوق مدنی (بحثی در حقوق ایران و فرانسه)». پژوهش حقوق عمومی 8(18): 139-119.
غمامی، مجید (1377). «آزادی گزینش طرف قرارداد». مطالعات حقوقی و سیاسی، مجله تحصیلات تکمیلی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران 1: 55-26.
قبولی درافشان، محمدمهدی (1389). «مفهوم و مبانی قابلیت استناد قرارداد». فصلنامه حقوق مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی 40(1): 274-255.
گرجی، ابوالقاسم (1370). «تبعیت عقد از قصد و قاعده انحلال». مجله تحقیقات اسلامی 6(1و2): 67-52.
موسوی بجنوردی، سید محمد و ملیحی، سید مصطفی (1394). «بررسی تطبیقی ماهیت اراده و آثار آن در نظام حقوقی ایران، فرانسه و آلمان با تکیه بر آرای امام خمینی». پژوهشنامه متین 17(68): 20-1.
پایان نامه ها
میرشمسی، محمدهادی (1380). «معامله صوری در حقوق ایران و فرانسه». پایان نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه امام صادق.
امن پور، وحید (1391). «قرارداد پنهانی و آثار آن نسبت به طرفین عقد و اشخاص ثالث». پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه آزاد تهران مرکز.
ب) منابع فقهی
تفتازانی، سعدالدین مسعود (1416). المطوّل. همراه با حاشیه میرسید شریف جرجانی. قم: مکتبة الداوری.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1407). الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه. ج ۶. بیروت: دارالعلم للملایین.
حلی (علامه)، حسن بن یوسف (1413). قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام. ج 2. چ 1. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
دسوقی، محمد ابن احمد (1892). حاشیة الدسوقی علی شرح العلامة سعدالدین التفتازانی. ج۲. استانبول: مطبعه محرم افندی البوسنوی.
زرکشی، محمد بن عبدالله (1410). البرهان فی علوم القرآن. ج ۳. بیروت: دارالمعرفه.
سنهوری، عبدالرزاق احمد (بیتا). الموجز فی نظریه العامه للالتزامات. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1414). تکمله العروه الوثقی. محقق/مصحح: سید محمدحسین طباطبایی. ج 1. چ 1. قم: مکتبه الداوری.
طوسی، ابوجعفر محمد ابن حسن (1387). المبسوط فی فقه الامامیه. محقق/مصحح: سید محمدتقی کشفی. ج 4. تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه.
عاملی (شهید ثانی)، زین الدین (1413). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. ج 5. چ 1. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
فراهیدی، خلیل ابن احمد (1405). کتاب العین. محقق/مصحح: دکتر مهدی مخزومی و دکتر ابراهیم سامرایی. قم: مؤسسه دارالهجره.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415). القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیه.
کاشف الغطاء (نجفی)، محمدحسین (1359). تحریر المجله. ج 2. قسم 2. چ 1. نجف: المکتبه المرتضویه.
میرزای قمی(گیلانی)، ابوالقاسم (1413). جامع الشتات فی اجوبه السؤالات. ج 3. چ 1. تهران: مؤسسه کیهان.
نجفی، شیخ محمدحسن (1404). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج 27. چ 7. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نجفی اصفهانی، محمدرضا (1413). وقایه الأذهان. چ 1. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
هاشمی، سید احمد (1397). جواهر البلاغه. چ 11. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
ج) منابع فرانسوی
Ouvrages
Carbonnier, J. (2000). Droit civil, Les Biens, Les Obligations, T. 2., 22ème éd., Refondu, Paris: PUF.
Colin, A. et Capitant, H. par L. Julliot de la Morandière. (1959). Traité de droit civil français, T. 2, 10ème éd., Paris: Dalloz.
Esmein, P. (1946). Cours de droit civil, 2ème année, polycopie.
Fabre-Magnan, M. (2004). Les Obligations, 1re éd., coll, Thémis Droit privé, Paris: PUF.
Grimaldi, M. (2000). Droit civil, Libéralités, Partages d’ascendants, 1re éd., Paris: Litec.
Larroumet, C. (2007). Droit civil, Les Obligations, Le Contrat, T. 3., 6ème éd., Paris: Economica.
Malaurie, Ph. & Aynès, L. & Stoffel-munk, Ph. (2020). Les Obligations, 11ème éd., Paris: LGDJ, Défrénois.
Malinvaud, Ph. (2005). Droit des obligations, 9ème éd., Paris: Litec.
Marty, G. et Raynaud, P. (1998). Droit civil, Les Obligations, T. 1., Les Sources, 1re, 9ème éd., Paris: Sirey.
Mazeaud, L. (1956). Cours de droit civil, 2ème année, polycopie.
Mazeaud, , L., et J., Chabas, F. (1998).Leçons de droit civil, Obligations, Théorie générale, T. 2., 1re vol., 9ème éd., Paris: Montchrestien.
Ripert, G. et Boulanger, J. (1952). Traité élémentaire de droit civil, Obligations - Contrats – Sûretés-réelles, T. 2., 4ème éd., Refondu, Paris: LGDJ.
Roland, H. et Starck, B. et Boyer, L. (1993). Droit civil, Obligations, Contrat, 4ème éd., Paris: Litec.
Sériaux, A. (1998). Droit des obligations, 2ème éd., Paris: PUF.
Terré, F. et Lequette, Y. et Simler, Ph. (2009). Droit civil, Les Obligations, 10ème éd., Paris: Dalloz.
Articles
Bredin, J. D. (1956). Remarques sur la conception jurisprudentielle de l’acte simulé. RTD civ.
Carbonnier, J. (1993). Propos introductifs sur la transparence. RJ com., numéro spécial.
Clément, F. (2025). Présentation des articles 1199 à 1202 de la nouvelle sous-section 1 "Dispositions Générales", La réforme du droit des contrats présentée par l'IEJ de Paris 1; sur le site: iej.univ-paris1.fr [consulté le 23/5/2025].
Leveneur, L. (1998). La Liberté Contractuelle en Droit Privé. AJDA.
Rouast, A. (1956). Les grands adages coutumiers dans le droit des obligations. Cours de droit civil de doctorat. Polycopié, RTD civ.
Thèses
Ajjoub, M. (2016). La Notion de Liberté Contractuelle en Droit Administratif Français. Thèse de Droit Public. Sous la Direction de Gilles J. Guglielmi, Université Panthéon-Assas.
Saghy-Cadenas, P. (2012). La simulation de contrat. Etude comparé en droit civil français et vénézuélien. Thèse de Droit Privé, Université Panthéon-Assas.
Dictionnaire
Alain, R. (1998). Le Robert Micro de la langue française. 3ème éd., Dictionnaire, Paris.
Cornu, G. (sous la dir.). (2011).Vocabulaire juridique. Association Henri Capitant, 9ème éd., Paris: PUF, Coll. Quadrige.
قاسمی حامد,عباس و پاکباز,سیامک . (1404). مطالعه تطبیقی وانمودسازی قرارداد در حقوق ایران و فرانسه. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8(29), 104-140. doi: 10.22034/law.2025.2064870.1668
MLA
قاسمی حامد,عباس , و پاکباز,سیامک . "مطالعه تطبیقی وانمودسازی قرارداد در حقوق ایران و فرانسه", فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8, 29, 1404, 104-140. doi: 10.22034/law.2025.2064870.1668
HARVARD
قاسمی حامد عباس, پاکباز سیامک. (1404). 'مطالعه تطبیقی وانمودسازی قرارداد در حقوق ایران و فرانسه', فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8(29), pp. 104-140. doi: 10.22034/law.2025.2064870.1668
CHICAGO
عباس قاسمی حامد و سیامک پاکباز, "مطالعه تطبیقی وانمودسازی قرارداد در حقوق ایران و فرانسه," فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8 29 (1404): 104-140, doi: 10.22034/law.2025.2064870.1668
VANCOUVER
قاسمی حامد عباس, پاکباز سیامک. مطالعه تطبیقی وانمودسازی قرارداد در حقوق ایران و فرانسه. حقوق تطبیقی, 1404; 8(29): 104-140. doi: 10.22034/law.2025.2064870.1668