خاک بهعنوان یکی از مؤلفههای بنیادین حق بر محیطزیست سالم، نقشی تعیینکننده در تضمین سلامت انسان، پایداری زیستبومها، امنیت غذایی و تحقق توسعه پایدار ایفا میکند. بااینحال، به دلیل فشارهای ناشی از رشد اقتصادی و توسعه در بسیاری از کشورها، از جمله ایران و انگلستان، این منبع تجدیدناپذیر، در معرض تهدیدات فزایندهای مانند آلودگی، فرسایش و تخریب قرار دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان کارآمدی سیاستهای پیشگیری اجتماعی در پیشگیری از جرم آلودگی خاک و با روش تحلیلی–تطبیقی، به مقایسه عملکرد دو نظام حقوقی ایران و انگلستان در استفاده از تدابیر غیرکیفری میپردازد. پرسش اصلی آن است که این راهبردها تا چه حد توانستهاند به کاهش آلودگی خاک منجر شوند و چه خلأهایی در سطوح تقنینی، نهادی و اجرایی مانع از تحقق اهداف پیشگیرانه بودهاند. تمرکز پژوهش بر چهار محور کلیدی «اطلاعرسانی عمومی»، «آموزش همگانی»، «ساماندهی وضعیت شغلی و اقتصادی» و «فرهنگسازی» است. یافتهها نشان میدهد که اگرچه هر دو کشور در اسناد فرادستی خود بر ضرورت بهکارگیری تدابیر پیشگیرانه اجتماعی بهعنوان مکمل اقدامات کیفری تأکید دارند، اما در ایران، فقدان راهبردهای یکپارچه، نهادینهنشدن آموزش تخصصی، تکثر نهادهای مسئول و ضعف در مکانیزمهای نظارتی، مانع از تحقق عملیاتی این سیاستها شده است. در مقابل، انگلستان با بهرهگیری از سازمانهای میانبخشی، طراحی آموزش چندسطحی، پیوند سیاستهای اشتغالزایی با اهداف محیطزیستی و استقرار نظامهای نظارتی کارآمد، توفیق نسبی در اجرای پیشگیری اجتماعی داشته است. این پژوهش با تحلیل تطبیقی تدابیر غیرکیفری و ارائه چارچوبی انتقادی، نه تنها خلأ نظری موجود در ادبیات حقوقی ایران را پُر میکند، بلکه چارهجویی عملیاتی برای بومیسازی الگوهای موفق انگلستان در جهت ارتقای کارآمدی راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک ارائه میدهد.
بخشی خانیکی، غلامرضا (1398). آلودگی محیطزیست. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
تقیزاده انصاری، مصطفی (1399). حقوق محیطزیست در ایران (چاپ نهم). تهران: انتشارات سمت.
دارابی، شهرداد (1397). پیشگیری از جرم در مدل مردمسالار سیاست جنایی (چاپ دوم). تهران: نشر میزان.
قاسمی مقدم، حسن؛ احمدی، احمد؛ اسماعیلی، مهدی؛ صبوریپور، مهدی (1388). پیشگیری از جرم در ایران (مطالعه موردی تصاحب غیرقانونی و تصرف عدوانی زمینهای ملی و جرمهای ثبتی). تهران: انتشارات روزنامه رسمی.
مهدوی، محمود (1390). پیشگیری از جرم (پیشگیری رشد مدار). چاپ اول، تهران، انتشارات سمت.
2- مقالهها و پایان نامهها
ابراهیمی، صدیقه، 1388، حمایت کیفری از محیطزیست در برابر واحدهای صنعتی آلاینده، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
بینایی باشی، معصومه (1391). نقش برنامههای زیستمحیطی تلویزیون در آگاهسازی و مشارکتدهی شهروندان تهرانی در حفظ محیطزیست، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
حاجیدهآبادی، محمدعلی؛ غریبی، آرش (1403). سیاست جنایی تقنینی ایران در قبال حفاظت از خاک مصوب 1398 با تأکید بر معیار جامعیت و تناسب. مجلس و راهبرد، 31 (120): 143-177.
حاجیوند، امین؛ میرکمالی، علیرضا؛ صفری، فرشید؛ سروی سرمیدانی، امید (۱۳۹۷). مسؤولیت کیفری دولت در قبال جرائم زیستمحیطی در ایران: ضرورتها و چالشها. علوم محیطی، ۱۶ (۲):۶۵-۸۲.
حذرخانی، حسن؛ پرک، فاطمه (1402). مطالعه تطبیقی آموزش محیطزیست در کتابهای درسی علوم پایه کشورهای ایران، هند، استرالیا و ایالات متحده آمریکا. فصلنامه تعلیم و تربیت، 39 (1): 27-42.
خروشی، عبدالعظیم. (1403). حق تقدم راهکاری جهت حفظ زمینهای کشاورزی؛ مطالعه تطبیقی با اتحادیه اروپا. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7(25): 46-75. doi: 10.22034/law.2024.2038115.1441
خواجویی، احسان؛ سلطانی، اصغر؛ اسمی، کرامت (1398). بررسی تطبیقی آموزش محیطزیست در برنامه درسی دوره ابتدایی ایران و کشورهای منتخب. آموزش محیطزیست و توسعه پایدار، 8 (2): 9-24.
ذوالفقاری، اکبر؛ عشایری، طاها (1401). فراتحلیل عوامل مؤثر بر آگاهی از حقوق شهروندی در بین ایرانیان. فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، 22(8)، 269–
رایجیان اصلی، مهرداد (1383). رهیافتی نو به بنیانهای نظری پیشگیری از جرم. مجله حقوقی دادگستری، شماره 48-49: 123-168.
رمضانی قوامآبادی، محمدحسین (1390). پیشگیری و سرکوب جرائم زیستمحیطی در پرتو اقدامات سازمانهای غیردولتی در نظام حقوقی ایران. مجله حقوقی دادگستری، شماره 75: 199-225.
رمضانی، محمدحسین؛ شاملو، باقر؛ سجادی، سیداصغر (1395). مطالعه تطبیقی دسترسی آزاد به اطلاعات زیستمحیطی در قوانین موضوعه ایران و کنوانسیون آرهوس. پژوهشهای روابط بینالملل، 6 (21): 233-262.
زروکی، شهریار (1398). اثر اندازه دولت بر آلایندگی محیطزیست در ایران. فصلنامه تحقیقات مدلسازی اقتصادی، شماره 36: 195 تا 235.
سروی، جعفر؛ فرجیها، محمد و شیخ الاسلامی، عباس (1404). بررسی تطبیقی سیاستگذاری ناظربه مزاحمتهای شهری درایران وانگلیس: از رفع مزاحمت تا حل مسئله اجتماع محور. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 8(26): 50-78. doi: 10.22034/law.2024.2041428.1458
سلطانی بهرام، سعید؛ احمدوند، زینب؛ آیرملو، توحید (1402). تحلیل محتوای کتابهای درسی سال اول و دوم دبستان بر اساس رویکرد آموزش محیط زیست. مطالعات علوم محیط زیست، 16 (4): 7330-7343.
سلیمانی مورچه خورتی؛ الهه و معاشری، رضا (1401). بررسی عملکرد قانون حفاظت از خاک. ماهنامه گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. 30(10).
شاملو، باقر؛ احمدی، اصغر و خسرو شاهی، قدرت الله (1396). بزه دیده شناسی سبز. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 6(20): 37-67. doi: 10.22054/jclr.2017.9924.1167
شکربیگی، علیرضا؛ خوئینی، غفور (1397). سیاست جنایی در پیشگیری اجتماعی ناظر به منابع طبیعی و اراضی ملّی. مطالعات فقه و حقوق اسلامی. 10 (11): 185- 217.
عامریان، معصومه؛ علی محمدیان، لقمان؛ ملک حسینی، افسانه (1396). ارزیابی دلایل بیتوجهی و غفلت کشاورزان از عوارض سوءمصرف کودهای شیمیایی (بهویژه کود ازته) به روش بحث متمرکز گروهی. علوم و تکنولوژی محیطزیست، 19 (4): 35-46.
عبدلی، محمدعلی؛ کرباسی، عبدالرضا؛ قنبری، احمد؛ خواجه، مصطفی؛ قادری، عباسعلی (1391). تحلیلی بر آلودگی خاک و آثار آن بر اقتصاد کشاورزی. جغرافیا و آمایش شهری - منطقهای. شماره 5: 77-88.
عزیزی، علی؛ پور اصغر سنگاچین، فرزام (1401). بررسی رابطۀ فقر و شاخص عملکرد محیط زیست در کشورهای با گروه درآمدی مختلف. جامعه شناسی کاربردی، 33 (2): 117-136.
عقیلی، سید وحید؛ شفیعی، ندا (1401). تببین سیاستهای رسانهای ایران در قبال مسایل زیست محیطی از منظر صاحبنظران. فصلنامه مطالعات فرهنگ – ارتباطات، 23 (59): 35-59.
علیپور کیوی، هدی؛ معظمی، شهلا و بشیریه، تهمورث (1404). بازشناسیِ الگوهایِ نوینِ پاسخدهیِ به بزهکاریِ اطفال و نوجوانان در حقوقِ انگلستان با نگاهی به حقوق ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 8(26): 167-194. doi: 10.22034/law.2024.2042804.1465
غلامی، اکرم (1400). تحلیل پیشگیری وضعی و اجتماعی در مقابله با جرایم زیست محیطی. فصلنامه قانون یار. 5 (17): 437-458.
فعلی، سعید؛ عثمان پور، مدینه؛ میرزایی، آرزو (1392). تأثیر خدمات ترویجی بر دانش استفاده از تکنولوژی های حفاظت خاک به وسیله کشاورزان شهرستان مریوان. مجله پژوهشهای ترویج و آموزش کشاورزی، 1 (۲۱): 47-58.
مداح، سیما (1399). خاک و ویژگیهای آن. رشد آموزش علوم زمین. 3 (8): 20-28.
نجات، سید امین ؛ دبیری، فرهاد. (1394). بررسی چالش های کیفری ناشی از اجرای ماده 688 (914) قانون مجازات اسلامی. مطالعات حقوقی، 7(2): 173-197. doi: 10.22099/jls.2015.3216
نجفی ابرندآبادی، علی حسین (1387). مختصر جرم شناسی. جزوه دانشگاه، ویرایش جعفری، مجتبی.
ب) خارجی
1- Books
Garcia, M. G. & Cortês, A. (Eds.). (2023). Blue Planet Law. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-24888-7_2
Khan Towhid, O. (2013). Soils: Principles, properties and management. Springer.
Lee, M. (2014). EU Environmental Law: Challenges, change and decision-making. Hart Publishing.
2- Articles
Bundschuh, J. & Litter, M. I. & Parvez, F. & Román-Ross, G. & Nicolli, H. B. & Jean, J.-S. & Liu, C.-W. & López, D. & Armienta, M. A. & Guilherme, L. R. G. & Cuevas, A. G. & Cornejo, L. & Cumbal, L. & Toujaguez, R. (2012). One century of arsenic exposure in Latin America: A review of history and occurrence from 14 countries. Science of the Total Environment, 429, 2–35. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2011.06.024
Department for Work and Pensions. (2023). Universal Credit: How it Works. London: HMSO.
Glackin, M. A. & King, H. (2018). Understanding environmental education in secondary schools in England: Report 1: Perspectives from policy. King’s College London.
Gonçalves, E. J. (2023). Marine protected areas as tools for ocean sustainability. In M. d. G. Garcia & A. Cortês (Eds.), Blue planet law (pp. 131–138). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-24888-7_11
Inman, A., & Consulting, T. (2006). Soil erosion in England and Wales: Causes, consequences and policy options for dealing with the problem. WWF-UK.
Maxwell, T. & Timmons, R. J. (2007). Media coverage of climate change: Current trends, strengths, weaknesses. United Nations Development Programme, Human Development Report, Occasional Paper.
Mbanugo, O. (2018). Displacement and environmental protection: Legal conceptions of a plumage. Nnamdi Azikiwe University Journal of International Law and Jurisprudence, 9(1), 187–197.
Papanicolopulu, I. (2023). Pollution and law: A legal perspective on environmental protection. In M. d. G. Garcia & A. Cortês (Eds.), Blue planet law (pp. 87–102). Springer.
Pontin, B. (2012). Nuisance Law and the Industrial Revolution: A Reinterpretation of Doctrine and Institutional Competence, The Modern Law Review, Vol. 75, No. 6, pp. 1010-1036.
Rodríguez Eugenio, N. & McLaughlin, M. & Pennock, D. (2018). Soil pollution: A hidden reality. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome. http://journals.openedition.org/rfcb/2621
Wilson, M. (2018). Doomwatch and the environment in Britain, 1970–c.1974. Revue Française de Civilisation Britannique, XXIII-3. https://doi.org/10.4000/rfcb.2621
نجاتی,جمال , پورقهرمانی,بابک و بیگی,جمال . (1404). راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک: مطالعه تطبیقی سیاستهای جنایی ایران وانگلستان. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8(29), 199-231. doi: 10.22034/law.2025.2064365.1672
MLA
نجاتی,جمال , , پورقهرمانی,بابک , و بیگی,جمال . "راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک: مطالعه تطبیقی سیاستهای جنایی ایران وانگلستان", فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8, 29, 1404, 199-231. doi: 10.22034/law.2025.2064365.1672
HARVARD
نجاتی جمال, پورقهرمانی بابک, بیگی جمال. (1404). 'راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک: مطالعه تطبیقی سیاستهای جنایی ایران وانگلستان', فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8(29), pp. 199-231. doi: 10.22034/law.2025.2064365.1672
CHICAGO
جمال نجاتی, بابک پورقهرمانی و جمال بیگی, "راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک: مطالعه تطبیقی سیاستهای جنایی ایران وانگلستان," فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 8 29 (1404): 199-231, doi: 10.22034/law.2025.2064365.1672
VANCOUVER
نجاتی جمال, پورقهرمانی بابک, بیگی جمال. راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک: مطالعه تطبیقی سیاستهای جنایی ایران وانگلستان. حقوق تطبیقی, 1404; 8(29): 199-231. doi: 10.22034/law.2025.2064365.1672