فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

سیاستگذاری حقوقی حوزه هوش مصنوعی در اتحادیه اروپا: ارائه الگوی بایسته برای حقوق ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
محسن صادقی 1
کسری جوادی پارسا 2
1 Room no. 346- Faculty of Law and Political Science-University of Tehram- Enghelab Square-Tehran-Iran.
2 دانشجوی کارشناسی حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
10.22034/law.2025.2065565.1673
چکیده
با گسترش فناوری هوش مصنوعی، پرداختن به چالشهای حقوقی آن مورد توجه شایان قرار گرفته است چرا که هوش مصنوعی مانند هر امر مبتنی بر فناوری جدیدی، در کنار مزایای فنی، با چالش‌های حقوقی روبه‌روست. این نکته، اهمیت سیاستگذاری در زمینه هوش مصنوعی را دوچندان می‌کند زیرا قانونگذار، رویه‌ قضایی و سیاست‎های دستگاه‌های اجرایی، باید از یک سیاستگذاری واحد تبعیت کنند تا شاهد تشتت یا وضع سیاستهای متعارض و متزاحم نباشیم. سیاستگذاری حقوقی در کنار لزوم تبعیت از برخی اصول کلی، طبعاً باید متناسب با شرایط اقتصادی و فرهنگی و سیاسی و اجتماعی هر کشور باشد وگرنه پیامدهای منفی این پدیده در بلندمدت بیش از منافع آن خواهد بود. در ایران به‌رغم وجود سند ملی هوش مصنوعی، شاهد سیاستگذاری منسجمی نیستیم و با بهره‌گیری از مطالعه تطبیقی، باید به‌نحو تحلیلی و علمی مشخص ساخت که کدام الگوی سیاستگذاری می‌تواند برای ایران مناسب‌تر باشد. از آنجا که این موضوع مهم در حقوق ایران مورد بررسی جدی قرار نگرفته است، این مقاله درصدد پاسخ به این پرسش است که الگوی سیاستگذاری اتحادیه اروپا می‌تواند برای ایران، مناسب باشد هرچند نباید از اقتضائات بومی و فرهنگی و شرایط اقتصادی خاص ایران نظیر تحریم‌ها نیز غافل شد. مقاله پیش رو از زاویه حقوقی و در دو بخش ارائه شده است: در بخش نخست، مفهوم هوش مصنوعی و الگوهای سیاستگذاری هوش مصنوعی با اشاره به اصول موضوع در اتحادیه اروپا بیان می‌شود و در بخش دوم، الگوی مناسب حقوق ایران پیشنهاد و تحلیل می‌شود. در پایان نیز راهکارهای مشخص و کاربردی به گروه‌های بهره‌بردار از نتایج پژوهش از جمله قانونگذار عرضه می‌گردد. علت انتخاب اتحادیه اروپا جهت مطالعه تطبیقی آن است که طبق فرضیه مقاله، الگوی اتحادیه اروپا نسبت به الگوهای منبسطی چوا الگوی آمریکا، برای ایران مناسب‌تر است هرچند نباید از اقتضائات بومی و فرهنگی و شرایط اقتصادی خاص ایران نظیر تحریمها نیز غافل شد.
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی
سیاستگذاری حقوقی
قوانین
اتحادیه اروپا
حقوق ایران

موضوعات

  1. ابوذری، مهرنوش (1402). حقوق و هوش مصنوعی. تهران: میزان.
  2. اشتریان، کیومرث (1396). سیاستگذاری عمومی ایران. تهران: میزان.
  3. بهره مند, حمید , عامری ثانی, امیرکیا , فرهمند, آذر و حاجی زاده, امیرحسین. (1402). سیاست‌گذاری حقوقی و پیشگیری از تشتت آراء: کاهش دامنه تفسیر‌پذیری قوانین از طریق یادداشت توضیحی و آزمایشگاه قضایی. مجله حقوقی دادگستری, 87(124), 71-107. doi:10.22106/jlj.2023.1987699.5155
  4. جلیلی قاسم آقا، امید (1397). سیاست‌گذاری: مفاهیم، الگوها و فرایندها. نشریه علمی رویکردهای پژوهشی نوین مدیریت و حسابداری, 2(4), 106-114. Retrieved از https://www.majournal.ir/index.php/ma/article/view/47
  5. جنیدی، لعیا (1399) درآمدی بر دانشنامه سیاستگذاری حقوقی (دیباچه). دانشنامة سیاستگذاری حقوقی، به‌کوشش لعیا جنیدی و امیرحسن نیازپور. تهران: معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات ریاست جمهوری.
  6. جنیدی, لعیا و راضی, سپیده . (1403). کارکرد حقوق تطبیقی در حقوق خصوصی با مطالعه موردی وجه التزام. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 7(23), 63-90. doi: 10.22034/law.2024.2028057.1332
  7. حسنی، حسین (1403). سیاستگذاری هوش‌مصنوعی در اتحادیه اروپا: اصول بنیادین، سازوکار حکمرانی و اصول اخلاقی. فصلنامه سیاستگذاری عمومی، 10(2)، 187-203. https://doi.org/22059/jppolicy.2024.98291
  8. حسینی، سید امیرعلی و هاشمی زاده، سید علیرضا (1403). حیوانات الکترونیکی؛ بررسی تطبیقی امکان استفاده از چارچوب مسئولیت ‏حیوانات، نسبت به‌هوش مصنوعی در حقوق ایران و ایالات متحدة امریکا. مطالعات حقوق تطبیقی, 15(2), 451-471. doi: 10.22059/jcl.2024.374755.634626
  9. حسینی، محمد رضا و عزیزی مهماندوست، مهدی (1404). مطالعۀ تطبیقی قوانین و سیاست‌گذاری‌های هوش‌مصنوعی در کشورهای پیش‌رو و ارائۀ پیشنهاداتی برای ایران. حقوق فناوری های نوین، 6(11), 351-375. doi: 10.22133/mtlj.2025.441004.1295.
  10. خوئی، سیدمحمد (1397). هوش‌مصنوعی و قانونگذاری(3)(طرح راهبردی ملی تحقیق و توسعه هوش مصنوعی). دفتر مطالعات بنیادین حکومتی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. شماره مسلسل: 15836. https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1053629
  11. رجبی, عبداله (1398). ضمان در هوش مصنوعی. مطالعات حقوق تطبیقی, 10(2), 449-466. doi: 10.22059/jcl.2019.274782.633787
  12. شیروی، عبدالحسین (1393). حقوق تطبیقی. تهران: سمت.
  13. صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (1402). مسئولیت مدنی(الزامات خارج از قرارداد). تهران: سمت.
  14. صفایی، سید حسین و قاسم‌زاده، سیدمرتضی (1399). حقوق مدنی: اشخاص و محجورین. تهران: سمت.
  15. صفدری، سیدحسین (1403)، گزارش سیاستی بررسی سند ملی هوش مصنوعی. موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور آبان ماه 1403.
  16. قناد، فاطمه و شریف، الهام (1400). مطالعۀ اجمالی حمایت از داده‌‏‌های شخصی در نظام حقوقی ایران و سند مقررات عمومی حفاظت از داده‌‏های اتحادیۀ اروپا.حقوق فناوری‌های نوین, 4(2), 1-22.‎
  17. قیصری اطربی، زهره (1403). امکان‌سنجی تعلق حق به‌سیستم‌های هوش‌مصنوعی در موضوعات حقوق مالکیت فکری و تحلیل آثار حقوقی آن. ]رساله دکتری[. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات تهران.
  18. کاتوزیان، ناصر (1392). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  19. “معاون سازمان ملی هوش مصنوعی: از نیروهایمان فقط ۱۵ نفر مانده‌اند که آنها هم کار خاصی نمی‌کنند” (1403). پایگاه خبری تحلیلی انتخاب, کد خبر: ۸۵۶۷۶۷، بازیابی شده از: https://www.entekhab.ir/003asp
  20. «رتبه ایران درمیان رقبا کجاست؟ صدرنشینان توسعه هوش مصنوعی»،(1403)، روزنامه دنیای اقتصاد، شماره 6226. بازیابی شده از: https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4153946
  21. AI Act Texts. (2023). EU Artificial Intelligence Act. Retrieved March 10, 2024, Retrieved from https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32024R1689
  22. Al-Maamari, A. (2025). Between Innovation and Oversight: A Cross-Regional Study of AI Risk Management Frameworks in the EU, US, UK, and China. arXiv preprint arXiv:2503.05773.
  23. Artificial intelligence(AI)worldwide - statistics & facts,(2025), Statista, retrieved from: https://www.statista.com/topics/3104/artificial-intelligence-ai-worldwide/#topicOverview; last visited: 13/2/2025.
  24. Ballot Jones, L., Thornton, J., & De Silva, D. (2025). Limitations of risk-based artificial intelligence regulation: a structuration theory approach. Discover Artificial Intelligence, 5(1), 1-13.
  25. Birkland, T. A. (2014). An introduction to the policy process: Theories, concepts and models of public policy making. Routledge.
  26. Calo, (2010). Open robotics. Md. L. Rev., 70, 571.
  27. Engler, A. (2023). The EU and US diverge on AI regulation: A transatlantic comparison and steps to alignment. Retrieved from: https://www.brookings.edu/articles/the-eu-and-us-diverge-on-ai-regulation-a-transatlantic-comparison-and-steps-to-alignment/
  28. European Commission. (2019). COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE EUROPEAN ECONOMIC AND SOCIAL COMMITTEE AND THE COMMITTEE OF THE REGIONS Building Trust in Human-Centric Artificial Intelligence. retrieved from: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/communication-building-trust-human-centric-artificial-intelligence
  29. European Parliament. (2000). Charter of fundamental rights of the European Union. Office for Official Publications of the European Communities.
  30. Floridi, L. (2021). The European legislation on AI: a brief analysis of its philosophical approach. Philosophy & Technology, 34(2), 215-222.
  31. Floridi, L., & Cowls, J. (2022). A unified framework of five principles for AI in society. Machine learning and the city: Applications in architecture and urban design, 535-545.
  32. Glauner, P. (2022). An assessment of the ai regulation proposed by the European commission. In The future circle of healthcare: AI, 3D printing, longevity, ethics, and uncertainty mitigation(pp. 119-127). Cham: Springer International Publishing.
  33. Hammond, K. (2015). Practical Artificial Intelligence for Dummies. Narrative Science Edition, New Jersey: John Wiley & and Sons, Inc.
  34. Harasimiuk, D., & Braun, T. (2021). Regulating artificial intelligence: binary ethics and the law. Routledge.
  35. HLEG, A. I. (2019). Ethics guidelines for trustworthy AI. Available at https://www.europarl.europa.eu/cmsdata/196377/AI%20HLEG_Ethics%20Guidelines%20for%20Trustworthy%20AI.pdf
  36. Implementing the UK’s AI Regulatory Principles Initial Guidance for Regulators, (2024), retrieved from: https://assets.publishing.service.gov.uk/media/65c0b6bd63a23d0013c821a0/implementing_the_uk_ai_regulatory_principles_guidance_for_regulators.pdf
  37. Javaherkalam, M. H. and Ghanavizchi, A. (2024). The Basis of Civil Liability for Service Providers in Islamic Law and Its Comparison with French, American, and European Union Law. Journal of Research and Development in Comparative Law, 7(22), 131-162. doi: 10.22034/law.2024.2018880.1285
  38. Jussim, L., & Honeycutt, N. (2024). Bias in psychology: a critical, historical and empirical review. Swiss Psychology Open: the official journal of the Swiss Psychological Society, 4(1).
  39. Kaminski, M. E. (2023). Regulating the Risks of AI. BUL Rev., 103, 1347.
  40. Lütge, C., Hohma, E., Boch, A., Poszler, F., & Corrigan, C. White paper—on a risk-based assessment approach to AI Ethics Governance. IEAI, 2022.
  41. Musch, S., Borrelli, M., & Kerrigan, C. (2023). The EU AI Act: A comprehensive regulatory framework for ethical AI development. Available at SSRN 4549248.
  42. Nikolinakos, N. T. (2023). EU policy and legal framework for Artificial intelligence, Robotics and related Technologies-the AI Act. Springer International Publishing AG.
  43. Nilsson, N. J. (2009). The Quest for Artificial Intelligence. Cambridge: Cambridge University Press.
  44. Novelli, C., Taddeo, M., & Floridi, L. (2024). Accountability in artificial intelligence: what it is and how it works. Ai & Society, 39(4), 1871-1882.
  45. O’Shaughnessy, Matt & Sheehan, Matt,(2023), Lessons From the World’s Two Experiments in AI Governance, Retrieved from: https://carnegieendowment.org/people/matt-sheehan?lang=en
  46. OECD AI Principles overview, (2019), Organisation for Economic Co-operation and Development, retrieved from: https://oecd.ai/en/ai-principles
  47. Petit, N. (2017). Law and regulation of artificial intelligence and robots-conceptual framework and normative implications. Available at SSRN 2931339. DOI: 13140/RG.2.2.13586.94406
  48. Rangone, N., & Megale, L. (2025). Risks Without Rights? The EU AI Act’s Approach to AI in Law and Rulemaking. European Journal of Risk Regulation, 1-16.
  49. Scherer, M. U. (2015). Regulating artificial intelligence systems: Risks, challenges, competencies, and strategies.  JL & Tech., 29, 353.
  50. Surden, H. (2018). Artificial intelligence and law: An overview.  St. UL Rev., 35, 1305.
  51. (2022). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
  52. Veale, M., & Zuiderveen Borgesius, F. (2021). Demystifying the Draft EU Artificial Intelligence Act—Analysing the good, the bad, and the unclear elements of the proposed approach. Computer Law Review International, 22(4), 97-112.
  53. Wischmeyer, T., & Rademacher, T.(Eds.).(2020). Regulating artificial intelligence(Vol. 1, No. 1, pp. 307-321). Cham: Springer.
  54. EU AI Act: first regulation on artificial intelligence, (2023). European Parliment, Retrieved from: https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230601STO93804/eu-ai-act-first-regulation-on-artificial-intelligence
  55. GONZALEZ, GUADALUPE , (2018), How Amazon Accidentally Invented a Sexist Hiring Algorithm, Inc, Retrieved from: https://www.inc.com/guadalupe-gonzalez/amazon-artificial-intelligence-ai-hiring-tool-hr.html
  56. One Hundred years of study on Artificial Intelligence, (2016), Stanford University, Retrieved from: https://ai100.stanford.edu/2016-report/section-i-what-artificial-intelligence
فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 مهر 1404