فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مطالعه تطبیقی نظام تنظیم‌گری حقوق رقابت ایران و ایالات متحده آمریکا از منظر عدالت توزیعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
چکیده
در اقتصاد مدرن، دولت‌ها با گذار از تصدی‌گری به تنظیم‌گری، نقش خود در بازار را بهبود داده و بازآفرینی کرده‌اند. یکی از جلوه‌های تنظیم‌گری در بازار، نظارت و کنترل از طریق تدوین قواعد رقابتی و تاسیس نهادهای ناظر بر بنگا‌ه‌ها جهت تحقق رقابت سالم و جلوگیری از

رویه های ضد رقابتی است. گرچه هدف اصلی حقوق رقابت افزایش کارایی اقتصادی بازار است اما « عدالت توزیعی» به دلایلی چون حمایت از بنگاه‌های کوچک و نوپا، کاهش نابرابری در جامعه و افزایش رفاه مصرف کنندگان از اهمیت به سزایی در تنظیم‌گری بازار برخوردار است. تحقیق حاضر به مطالعه تطبیقی تحقق عدالت توزیعی در تنظیم‌گری حقوق رقابت دو نظام حقوقی ایران و ایالات متحده آمریکا می‌پردازد. حقوق رقابت در ایران علیرغم تأکیدات قانونی بر ممنوعیت انحصار و رفع تبعیضات ناروا به دلیل چالش‌های ساختاری و ضعف قانون همچنین عدم استقلاد نهاد ناظردر تحقق عدالت توزیعی توفیق چندانی نیافته است. ایالات متحده نیز با تمرکز بر «رفاه مصرف‌کننده» و اولویت قرار دادن آن عدالت توزیعی را هدفی غیر مستقیم و ثانوی می‌داند. گرچه قوانین ضد انحصار به‌ صورت غیرمستقیم بر نابرابری اثر گذاشته، اما رشد شکاف درآمدی در این کشور همچنان چالش اصلی است. این مطالعه نشان می‌دهد که هیچ‌ یک از دو نظام مورد مطالعه نتوانسته‌اند پیوند مؤثری بین تنظیم‌گری رقابت و عدالت توزیعی ایجاد کنند. عدم تصریح کافی به مولفه عدالت توزیعی در قوانین، ضعف در طراحی سازوکار‌های عملیاتی برای تحقق اهداف توزیعی در رویه‌های قضایی و اجرایی و فقدان استقلال کافی نهادتنظیم‌گر از جمله علل عدم توفیق در تحقق عدالت توزیعی در حقوق رقابت این کشورها است. اصلاح قانون در یک متن مجزا و تصریح به عدالت توزیعی، تقویت سازوکار‌های عملیاتی برای تحقق اهداف توزیعی در رویه‌های قضایی و اجرایی و اعطای استقلال به نهادهای بخشی و فرابخشی از جمله راهکارهای پیشنهادی است که به تحقق عدالت توزیعی در تنظیم‌گری حقوق رقابت می‌انجامد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع فارسی:
الف- کتب
1. توکلی هرسینی، محمد امین و حمزه ملکی، رقابت غیر منصفانه با نگاهی به قانون اساسی اتحادیه اروپا، تهران:انتشارات قانون یار،1397
2. سماواتی، حشمت الله، مقدمه ای بر حقوق رقابت تجاری و نقش آن در سیاستگزاری و تنظیم بازار، تهران: انتشارات فردوسی۱۳۷۴
3. شیروی، عبدالحسین، حقوق اقتصادی، تهران : انتشارات سمت 1399
4. رشوند بوکانی، مهدی، حقوق رقابت در فقه امامیه، حقوق ایران و اتحادیه اروپا، دانشگاه امام صادق (ع) 1391
5. رستمی، ولی و مرتضی اصغرنیا، حقوق تنظیم مقررات اقتصادی با تاکید بر نظریه تنظیم مقررات اقتصادی خوب و کارآمد، تهران: بنیادحقوقی میزان،1403
6. قاری سید فاطمی، سید محمد، حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر اول ، چاپ اول، تهران مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی۱۳۸2
7. صادقی، محمد، دامنه حقوق رقابت رقابت در بازارهای رقابت پذیر و رقابت ناپذیر(نظم حقوقی ایران و فقه اسلامی)،  تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ اول 1396
8. علاءالدینی، امیرعباس، حقوق رقابت در آینه تحولات تقنینی،  تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد1391
9. غفاری فارسانی، بهنام،حقوق رقابت و ضمانت اجراهای مدنی آن، تهران: بنیاد حقوقی میزان1393
 10. مرتضوی، عبدالحمید، حقوق رقابت و آیین دادرسی آن، تهران: انتشارات قوه قضائیه،چاپ اول دی ماه 1401
ب- مقالات
1. احمدوند، بهناز و سید قسم زمانی«بررسی تطبیقی نهادهای تنظیم‌گر؛ مطالعه تطبیقی ساختار و صلاحیت سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی ایران با کمیسیون ارتباطات فدرال آمریکا» فصلنامه سیاستگذاری عمومی، دوره ۱۰شماره ۱، بهار ۱۴۰۳
2. اصغریان، مصطفی، سید نصرالله ابراهیمی«صلاحیت دادگاه‌ها در اجرای خصوصی حقوق رقابت تجاری مطالعه تطبیقی حقوق اتحادیه اروپا و ایران» مطالعات حقوق خصوصی دوره ۵۴ شماره ۴ زمستان ۱۴۰۳
3. باقری، محمود و علی محمد فلاح زاده، «مبانی حقوق عمومی رقابت (با نگاهی به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران )» فصلنامه حقوق مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی ، دوره 39، شماره 3، پائیز 1388 صفحات ۸۱_۶۳
4. تنظیم‌گری رقابت «گزارش نشست بررسی چالش‌های شورای رقابت در دوره‌های پیشین و ارائه پیشنهاداتی برای دوره جدید» اولین نشریه تخصصی حوزه تنظیم گری، شماره هشتم، فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۱
5. جعفرزاده، قاسم و سید مهدی حسینی مدرس، تحلیل رقابتی شرایط معاملات تبعیض آمیز در حقوق رقابت ایران ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا، فصلنامه تحقیقات حقوقی شماره 77  زمستان1395
6.جلالی محمد و نازنین فدایی« موانع و چالش های تنظیم ‌گری اقتصادی در جمهوری اسلام ایران در پرتو نظریه دولت رانتیر» پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 1401
7. چراتیان،ایمان، واکاوی چالش های شورای رقابت، فصلنامه مجلس وراهبرد، سال بیستم، شماره هفتاد و سه، بهار 1392
8. حسینی، سید شمس الدین و افسانه شفیعی« تعامل دولت و بازار و رویکرد تنظیم در اقتصاد ایران؛ تأملی در سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی» فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست های اقتصادی شماره 43 سال1399
9. حبیب نژاد,سید احمد و انصاری جم,حسن . (1404). مخرج مشترکِ نظریّات تفکیک‌قوا (از تفکیک‌قوا در حقوق اساسی معاصر تا استقلال‌قوا در حقوق اساسی ایران). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, 2(3), 83-110. doi: 10.22034/jrpl.2025.2055916.1141
10. علومی یزدی، حمید رضا و زینب فرارمند« بررسی تطبیقی نهادهای ناظر بر اجرای مقررات رقابت در ایران و آمریکا» فصلنامه اندیشه‌های حقوق خصوصی، سال اول شماره ۱ پاییز ۱۳۹۲
11. علاالدینی، امیرعباس و ایمان پور اسلامی، مقایسه تطبیقی منع سوء استفاده از موقعیت مسلط در قانون رقابت ایران و کمیسیون اروپا : رویکردی انتقادی و پیشنهاد اصلاحی، نشریه علمی (فصلنامه) پژوهش های اقتصاد صنعتی، سال پنجم، شماره ۱۶، تابستان ۱۴۰۰
12. عبدی پور فرد، ابراهیم، آیت الله جنتی و محبوبه مرتضی «ماهیت انحصار گرایی در چهارچوب حقوق رقابت با نگاهی به قانون نحوه اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی» فصلنامه دین و قانون دوره 9 شماره 34  زمستان 1400
13. غمامی، سید محمد مهدی و محسن اسماعیلی« مطالعه تطبیقی نظام حقوقی رقابت در ایران و فرانسه» پژوهشنامه حقوق اسلامی، سال یازدهم، شماره دوم، پائیز و زمستان 1389
14. شیخ الاسلامی، عباس و امید ابراهیمی«ارزیابی حقوقی ساختار سازمانی و کارکرد های شورای شورای رقابت» فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره 49، شماره 3، پائیز 1398
15. موسوی، فضل الله و انسیه جدیدی«مطالعه تطبیقی قواعد حقوق رقابت در قوانین رقابتی ایران و اتحادیه اروپا » فصلنامه پژوهشی تطبیقی حقوق اسلام و غرب -مطالعه پژوهشی- سال ششم شماره دوم تابستان 1400
مرکزمالمیری,احمد . (1404). جستاری میان‌رشته‌ای درباره‌ی زمینه‌ها و لوازم اجرای قانون. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, 2(3), 316-347. doi: 10.22034/jrpl.2025.2057839.1146
17. هداوند، مهدی و فرهاد جم « مفهوم دولت تنظیم گر: تحلیل تنظیم‌گری به مثابه ایزار حکمرانی»  فصلنامه راهبرد، دوره 30، شماره 99 ، تابستان 1400
18. واعظی، سید احمد «عدالت اجتماعی و نسبت آن با عدالت توزیعی» فصلنامه علوم سیاسی، سال بیست و چهارم شماره 95 ، پاییز 1400
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
منابع انگلیسی
 
 
A (Books
1.       Bojer, Hilde (2003). Distributional Justice: Theory and Measurement, London, Routledge.
2.       Gerber, D. (2000). Law and Competition in the Twentieth Century: Protecting Prometheus, Oxford University Press.
3.       Hovenkamp, Herbert (2015). The Antitrust Enterprise: Principle and Execution, Harvard University Press (Originally published in 2005, with updates in the 2015 edition).
B) Articles
4.       Hoekman, Bernard & Holmes, Peter (1999). Competition Policy in Developing Countries and WTO, World Bank Working Paper, Washington D.C.
5.       Noll, R. G. (1989). Economic Perspectives on the Politics of Regulation, Handbook of Industrial Organization, 2, 1253-1287.
6.       Hussein, S. M., Manap, N. A., & Nor, M. Z. M. (2012). Market Definition and Market Power as Tools for the Assessment of Competition, International Journal of Business and Society.
7.       Patel, Atul et al. (2011). Intellectual Property Law & Competition Law, KIIT Law School, KIIT University, India.
8.       Calkins, Stephen (2007). Competition Law in the United States, Wayne State University Law School Research Paper No. 07-14.
9.       Lianos, Ioannis (2020). Competition Law as a Form of Social Regulation, The Antitrust Bulletin, Vol. 65(1), 3-86.
10.    Hovenkamp, H. (2021). Antitrust and platform monopoly: The case of Facebook. Yale Law Journal, 130(7), 1952–1990.
11.    Waked, D. I. (2020). Antitrust as public interest law: Redistribution, equity, and social justice. The Antitrust Bulletin, 65(1), 87–101.
12.    Khan, L. M., & Vaheesan, S. (2017). Market power and inequality: The antitrust counterrevolution and its discontents. Harvard Law & Policy Review, 11(1), 235–279
13.    Maggiolino , M. (2011). Social justice, innovation and antitrust law. Edward Elgar Publishing.
14.    Kovacic, W. E. (2024). Adaptable platforms for platform regulation: The role of the Federal Trade Commission. Journal of Law & Innovation