فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

جرم‌انگاری آسیب‌های ناشی از پسماند و تأثیر آن بر حقوق شهروندی در نظام حقوقی ایران با مطالعه تطبیقی به حقوق انگلستان و اتحادیه اروپا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
3 استادیار گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
چکیده
افزایش تولید انواع پسماندهای خانگی، صنعتی و شهری در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای سلامت زیست‌محیطی و حقوق بنیادین شهروندان تبدیل شده است و آلودگی ناشی از این پسماندها می‌تواند به‌طور مستقیم کیفیت حیات انسانی و ایمنی محیط زیست را دچار اختلال سازد. قانون‌گذار ایرانی در واکنش به این وضعیت، با وضع مقررات متعدد در قوانین برنامه‌ای، قانون مدیریت پسماند مصوب ۱۳۸۳ و اصول مندرج در قانون اساسی، به‌ویژه اصل پنجاه، کوشیده است با جرم‌انگاری رفتارهای زیان‌بار و تعیین تکالیف کیفری، مدنی و اداری، زمینه‌ای برای پیشگیری از آسیب‌های ناشی از پسماند فراهم کند. با وجود این تلاش‌ها، پراکندگی قوانین، تعارض برخی مقررات، ضعف ضمانت‌اجراهای موجود و نبود سازوکارهای هماهنگ‌کننده در سطح تقنین و اجرا باعث شده است که نظام حقوقی ایران از کارآمدی لازم برای تحقق حق بر محیط زیست سالم برخوردار نباشد. در این مقاله که به روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به منابع مستند داخلی و خارجی انجام شده است، نخست مبانی نظری جرم‌انگاری زیست‌محیطی در حقوق کیفری ایران بررسی و تحلیل شده و سپس ساختار تقنینی موجود در زمینه جرم‌انگاری رفتارهای مرتبط با پسماند ارزیابی می‌شود تا میزان انطباق آن با اصولی همچون تناسب، ضرورت، بازدارندگی و رعایت حقوق شهروندی مشخص شود. در ادامه، با رویکردی تطبیقی، مقررات ایران با نظام حقوقی انگلستان و دستورالعمل‌های زیست‌محیطی اتحادیه اروپا مقایسه شده و نقاط قوت، ضعف و ظرفیت‌های قابل اقتباس برای بهبود سیاست جنایی ایران در حوزه پسماند تحلیل می‌شود تا ابعاد نارسایی‌های تقنینی و اجرایی و چالش‌های مربوط به نظارت، انسجام هنجاری و کارآمدی ضمانت‌اجراها روشن گردد. نهایتاً بر اساس یافته‌های پژوهش، پیشنهادهایی برای تقویت حمایت کیفری از محیط زیست شهری، ارتقای هماهنگی نهادی و اصلاح نظام جرم‌انگاری پسماند با هدف صیانت مؤثرتر از حقوق شهروندی ارائه می‌شود.نهایتاً بر اساس یافته‌های پژوهش، پیشنهادهایی برای تقویت حمایت کیفری از محیط زیست شهری، ارتقای هماهنگی نهادی و اصلاح نظام جرم‌انگاری پسماند با هدف صیانت مؤثرتر از حقوق شهروندی ارائه می‌شود.نهایتاً بر اساس یافته‌های پژوهش، پیشنهادهایی برای تقویت حمایت کیفری از محیط زیست شهری، ارتقای هماهنگی نهادی و اصلاح نظام جرم‌انگاری پسماند با هدف صیانت مؤثرتر از حقوق شهروندی ارائه می‌شود
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1- آریاپارسا، آیدا و پورنوری، منصور. (۱۳۹۳). حقوق محیط زیست و توسعه پایدار. تهران: انتشارات سمت.
2- شاملو، سارا؛ بابایی، مجتبی؛ شاحیدر، عبدالکریم. (۱۴۰۴). چالش‌های حقوقی بین‌المللی مقابله با آلودگی پلاستیک در پیکره آبی دریاها و اقیانوس‌ها: تحلیل راهکارهای حقوقی، فنی و اقتصادی. پژوهش‌های حقوقی، ۲۴(۶۲)، ۳۷۷۴.
3- فهیمی، عزیزالله. (۱۳۹۱). مسئولیت مدنی ناشی از تخریب محیط زیست در فقه و حقوق ایران: مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه و اسناد بین‌المللی. قم: انتشارات علوم و فرهنگ اسلامی.
4- عباسی، مریم. (۱۳۹۵). جرم‌شناسی سبز. تهران: انتشارات میزان.
5- عبداللهی، افشین؛ باباخانی، عرفان. (۱۴۰۴). الگوی مطلوب سیاست کیفری داخلی در برابر اکوساید (مطالعه تطبیقی نظام‌های حقوقی ایران، فرانسه و بلژیک). پژوهشنامه حقوق کیفری، ۱۶(۱)، ۹۷۱۱۲.
6- همتی، مجتبی. (۱۴۰۱). «اقامه دعوای جبران خسارت زیست‌محیطی در نظام حقوق ایران». فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره ۸۱، صص. ۲۲۱۲۵۳.
7- احمدی، اصغر و خسروشاهی، قدرت‌الله. (۱۳۹۶). «حمایت کیفری از محیط زیست شهری در حقوق کیفری ایران». فصلنامه اقتصاد شهری، دوره ۲، شماره ۲، صص. ۳۷۵۹.
8- بهرامی، ‌احمدی، حمید و فهیمی، عزیزالله. (۱۳۸۶). «مبنای مسئولیت مدنی زیست‌محیطی در فقه و حقوق ایران». فصلنامه پژوهش حقوق و سیاست، سال دوازدهم، شماره ۳۰.
9- پورابراهیم، احمد. (۱۴۰۲). پیشگیری از جرائم سبز در پرتو رویکردهای جرم‌شناسی انتقادی. آموزه‌های فقه و حقوق جزا، ۲(۳)، ۴۳۶۴.
10- حاجی‌بیگی، سحر؛ عالی‌پور، حسن؛ پاکزاد، بتول. (۱۴۰۲). «رابطه استناد در جرایم زیست‌محیطی در پرتو عاریتی‌سازی مسئولیت کیفری؛ چالش‌ها و رهیافت‌ها». فصلنامه حقوق کیفری، دانشگاه تهران (پردیس فارابی)، شماره ۳۶، صص. ۱۲۰.
11- حاجی‌ده‌آبادی، محمدعلی و غریبی، آرش. (۱۴۰۳). سیاست جنایی تقنینی ایران در قبال حفاظت از خاک مصوب ۱۳۹۸ با تأکید بر معیار جامعیت و تناسب. مجلس و راهبرد، ۳۱(۱۲۰)، ۱۴۳۱۷۷.
12- درجی، ارسلان؛ رستمی، ولی؛ و غمامی، محمدمهدی. (1404). «مطالعه تطبیقی حقوق و تکالیف متقابل ایران و همسایگان در حفاظت از رودخانه‌های مشترک؛ تحلیل توافق‌نامه‌ها و معاهدات بین‌المللی». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 27(8) ، 109-141 10.22034/law.2024.2041189.1464
13- راشدی، مرضیه و مشهدی، علی. (۱۴۰۰). «تحلیل جایگاه مدیریت پسماند در قوانین برنامه توسعه جمهوری اسلامی ایران». مطالعات علوم محیط زیست، جلد ۶، شماره ۳، صص. ۳۹۳۸۳۹۴۴.
14- روزبه، مهراد؛ قهرمانی‌افشار، نیوشا؛ اکبری، عباسعلی؛ علوی، محمدتقی. (۱۴۰۲). «اکوساید در پرتو حقوق کیفری با تکوین رفتارهای جنایی در انحطاط محیط زیست». پژوهش‌های حقوقی، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز، شماره ۴۰، صص. ۸۵۱۱۰.
15- ساعد، نادر. (۱۳۸۹). حقوق زیست‌محیطی بشر. تهران: نشر دادگستر.
16- سروی، جعفر. (1404). «پیشگیری از تخلفات شهری؛ پیشنهاد الگوی اجرایی». دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 2 (3) ، 221-192 10.22034/jrpl.2025.2051192.1130

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 آذر 1404