فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

تحلیل تطبیقی مسئولیت مالک در برابر زوال ملک؛ مطالعه دکترین «اتلاف» در کامن‌لا و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استاد تمام دانشگاه شهید بهشتی (ره)
2 دانشجوی دکتری فقه و حقوق ، دانشگاه و مدرسه عالی شهید مطهری (ره)،تهران،ایران
3 دانشیار و عضوهیئت علمی گروه فقه و حقوق ، مدرسه عالی شهید مطهری (ره)، تهران،ایران
چکیده
در نظام‌های حقوقی مدرن، مفهوم مالکیت به‌تدریج از یک حق مطلق، فردمحور و بی‌قید و شرط فاصله گرفته و در پرتو ملاحظات اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی، با مجموعه‌ای از تکالیف الزام‌آور برای صیانت از ثروت‌های ملی و بین‌نسلی پیوند خورده است. در این میان، یکی از چالش‌های بنیادین حقوق اموال در نظام حقوقی ایران، فقدان یک رژیم حقوقی منسجم و پیشگیرانه برای الزام مالکان به «تعمیر و نگهداری پیشگیرانه» املاک است؛ خلأیی که آثار آن به‌ویژه در وضعیت‌هایی نظیر تفکیک مالکیتِ عین و منفعت (از جمله در نهادهایی چون اجاره، وقف و حق انتفاع) و نیز در نظام مالکیت آپارتمانی، به‌صورت فرسودگی شتابان ساختمان‌ها، کاهش عمر مفید دارایی‌های غیرمنقول و شکل‌گیری پدیده‌ای موسوم به «تراژدی زوال دارایی‌ها» نمود می‌یابد.این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از رویکرد «تحلیل اقتصادی حقوق»، می‌کوشد ضمن امکان‌سنجی تأسیس نهاد حقوقی مستقلی تحت عنوان «نفقه املاک» در حقوق ایران، از تجارب و دستاوردهای نظام کامن‌لا، به‌ویژه در حوزه حقوق اموال، الگوبرداری نماید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظام حقوقی ایران، با تمرکز غالب بر «جبران خسارت پس از وقوع» و اتکا به رویکردی صرفاً ایمنی‌محور و حداقلی (نظیر بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری)، در مقام پیشگیری از استهلاک و زوال تدریجی املاک ناتوان بوده و مفهوم «نفقه» را نیز به‌اشتباه صرفاً در قلمرو حقوق خانواده یا نگهداری از بهایم محدود ساخته است.در مقابل، نظام کامن‌لا با توسعه دکترین «اتلاف» و تفکیک دقیق میان اتلاف ارادی و «اتلاف ناشی از ترک فعل» ، مالکان و متصرفان را به حفظ و نگهداری مستمر ارزش اقتصادی ملک، نه‌تنها برای مالک فعلی بلکه برای ذی‌نفعان آتی، ملزم می‌سازد. نتایج این مطالعه حاکی از آن است که برای برون‌رفت از وضعیت موجود، صرف اتکا به قواعد سنتی مسئولیت مدنی کفایت نمی‌کند؛ بلکه ضروری است با گذار از «مسئولیت مبتنی بر تقصیر» به «تعهد به نتیجه»، و از طریق فعال‌سازی سازوکارهای نهادی همچون «بیمه اجباری ساختمان منوط به اخذ گواهی سلامت فنی» و «مداخله استاندارد‌محور و پیشگیرانه شهرداری‌ها»، هزینه اهمال و ترک نگهداری برای مالکان افزایش یابد. در نهایت، مقاله پیشنهاد می‌کند که قانون‌گذار با الهام از ساختار منسجم دکترین اتلاف و بازخوانی قواعد فقهی‌ای چون «حرمت تضییع مال»، «ترک تعمیرات ضروری» را به‌عنوان مصداقی از تقصیر نوعی تلقی کرده و ضمانت‌اجراهای الزام‌آور و صریحی را در متن قانون مدنی پیش‌بینی نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


فارسی
کتاب‌ها
امامی، سید حسن (۱۳۹۱). حقوق مدنی (جلد ۱ و ۲). تهران: اسلامیه.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۹۵). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (جلد ۴). تهران: گنج دانش.
حکمت‌نیا، محمود (۱۳۸۹). مسئولیت مدنی در فقه امامیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
داراب‌پور، مهراب (۱۳۹۷). مسئولیت‌های خارج از قرارداد. تهران: مجد.
شهیدی، مهدی (۱۳۹۰). سقوط تعهدات. تهران: مجد.
صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (۱۳۹۸). مسئولیت مدنی. تهران: سمت.
عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۸۹). موجبات ضمان. تهران: میزان.
قاسم‌زاده، سید مرتضی (۱۳۹۶). مبانی مسئولیت مدنی. تهران: دادگستر.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۳). الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری (جلد ۱). تهران: دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۵). اموال و مالکیت. تهران: میزان.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۷). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
گرجی، ابوالقاسم (۱۳۸۵). مبانی حقوق اسلامی. تهران: دانشگاه تهران.
محقق داماد، سید مصطفی (۱۴۰۰). قواعد فقه: بخش مدنی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
موسوی بجنوردی، سید محمد (۱۳۸۸). اندیشه‌های حقوقی. تهران: مجد.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (۱۳۹۲). قرائت‌های فقهی معاصر. قم: موسسه دایره‌المعارف فقه.
یزدانیان، علیرضا (۱۳۹۴). قواعد عمومی مسئولیت مدنی. تهران: میزان.
مقالات
امامی,بشری سادات و مقدادی,محمدمهدی . (1402). «مطالعه تطبیقی نظریه سوءاستفاده از حق در حقوق مالکیت فکری در ایران و آمریکا». دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی, 10(2), 157-178. doi: 10.22096/law.2023.549369.2015
اسمعیل پور,زهرا , فلاح خاریکی,مهدی و حسینی مقدم,سید حسن . (1404). «مالکیت اولیه و ثانویه در نظام حقوقی ایران و کامن لا».. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, ,doi: 10.22034/law.2025.2073159.1712
شاهرخی, سید نورالله و رحیمی, حبیب الله . (1400). «بررسی اصل جبران همه خسارات از حیث انطباق با مبانی وحدت‌گرا در حوزه فلسفه مسئولیت مدنی». مطالعات حقوقی, 13(2), 147-182. doi: 10.22099/jls.2021.36646.3824
عزیزالهی, حجت . (1400). «تأثیر قاعده نفی ضرر بر امور عمرانی شهر از دیدگاه فقه اسلامی». دوفصلنامه علمی دانش حقوق مدنی, 10(2), 31-44. doi: 10.30473/clk.2022.63236.3048
قاسم زاده, سید مرتضی . (1378). «مسئولیت مدنی ناشی از ترک فعل ( تقصیر از نوع فعل سلبی یا ترک فعل)». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی, 44(0)
کاتوزیان, ناصر . (1388). «تحول مفهوم تقصیر در حقوق مسؤولیت مدنی». مطالعات حقوق خصوصی, 39(1)
میرلوحی، سیدعلی؛ محقق داماد، سیدمصطفی و چیت‌سازیان، مرتضی (۱۴۰۴). « نهاد «نفقه املاک» در نظام حقوقی ایران و راهکارهای برون‌رفت (با تأکید بر تحلیل رویه قضایی)». دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، . doi: 10.22034/jpl.2025.2072457.1246
اسناد و قوانین
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
قانون مدنی (مصوب ۱۳۰۷ و اصلاحات بعدی).
قانون مسئولیت مدنی (مصوب ۱۳۳۹).
قانون تملک آپارتمان‌ها (مصوب ۱۳۴۳).
آیین‌نامه اجرایی قانون تملک آپارتمان‌ها (مصوب ۱۳۴۷).
عربی
کتاب‌ها
بجنوردی، سید حسن (۱۴۱۹). القواعد الفقهیه (جلد ۱). قم: الهادی.
حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹). وسائل الشیعه (جلد ۲۵). قم: مؤسسه آل البیت.
خمینی، سید روح‌الله (۱۴۲۱). کتاب البیع (جلد ۱). تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خوانساری، سید احمد (۱۴۰۵). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع (جلد ۵). قم: اسماعیلیان.
سید رضی، محمد بن حسین (۱۳۸۸). نهج‌البلاغه. ترجمه سید محمدمهدی جعفری، تهران: موسسه نشر و پژوهش ذکر.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۰). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (جلد ۵). قم: داوری.
طوسی، محمد بن حسن (۱۳۸۷). المبسوظ فی فقه الامامیه (جلد ۳). تهران: المکتبه المرتضویه.
محقق حلی، جعفر بن حسن (۱۴۰۸). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (جلد ۲). قم: اسماعیلیان.
نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (جلد ۳۷). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نراقی، احمد (۱۴۱۷). عوائد الایام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
انگلیسی
Books
Beko, M., & Goodall, J. (2010). Encyclopedia of Animal Rights and Animal Welfare. USA: ABC-CLIO.
Blackstone, W. (2016). Commentaries on the Laws of England (Book II: Of the Rights of Things). Oxford: Oxford University Press.
Dukeminier, J., Krier, J. E., & Alexander, G. S. (2017). Property (9th ed.). New York: Wolters Kluwer.
Megarry, R., & Wade, W. (2012). The Law of Real Property (8th ed.). London: Sweet & Maxwell.
Merrill, T. W., & Smith, H. E. (2016). Oxford Introductions to U.S. Law: Property. Oxford: Oxford University Press.
Mousavi Bojnourdi, S. M. (2009). Legal Thoughts. Tehran: Majd. [In Persian]
Pollock, F., & Maitland, F. W. (2010). The History of English Law before the Time of Edward I. Cambridge: Cambridge University Press.
Posner, R. A. (2014). Economic Analysis of Law (9th ed.). New York: Wolters Kluwer.
Shahidi, M. (2011). Fall of Obligations. Tehran: Majd. [In Persian]
Singer, P. (1978). Animal Liberation: A New Ethics for Our Treatment of Animals. New York: Random House.
Sprankling, J. G., & Coletta, R. R. (2015). Property: A Contemporary Approach. St. Paul: West Academic.
Articles
Purdy, J. (2010). The American Transformation of Waste Law: A Pluralist Interpretation. Cornell Law Review, 91, 399
Documents
Case: Melms v. Pabst Brewing Co., 104 Wis. 7, 79 N.W. 738 (1899)
Case: Vane v. Lord Barnard (1716) 2 Vern 738
Law of Property Act 1925 (UK), Section 135
Restatement (Second) of Property: Landlord and Tenant (1977)