فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

ماهیت حقوقی و تنظیم‌گری تطبیقی خدمات «اکنون بخر، بعداً بپرداز»: تحلیل قراردادهای مرتبط و ارائه الگویی برای حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دکتری حقوق خصوصی علم و فرهنگ، تهران، ایران
چکیده
خدمات «اکنون بخر، بعداً بپرداز» خرید و اعتبار را در یک مسیر دیجیتال جمع می‌کنند، اما از حیث حقوقی به یک قرارداد واحد فروکاستنی نیستند. مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و مقایسه کارکردی، مدل فروشنده‌محور، اعتباردهنده ثالث و بانک‌محور، منشأ حق رجوع، اثر اختلال خرید بر اقساط و حدود تنظیم‌گری در ایران را بررسی می‌کند. بررسی قوانین ایران، نمونه هدفمند اسناد عمومی چهار ارائه‌دهنده و مقررات اتحادیه اروپا، انگلستان و آمریکا نشان می‌دهد تشخیص ماهیت هر محصول به منبع وجوه، دارنده طلب، توزیع خطر و قراردادهای واقعی وابسته است. پرداخت دین با اذن مصرف‌کننده فی‌نفسه مجوز دریافت مازاد در برابر مهلت نیست و کارمزد اعتبارسنجی، تخفیف تسویه و وجه تأخیر باید بر پایه ماهیت واقعی رابطه و منع ربا ارزیابی شوند. در حقوق موجود، سرایت خودکار فسخ یا بطلان فروش به اعتبار، مبنای عام صریح ندارد؛ اثر متقابل به قرارداد و قواعد عمومی وابسته است. مقررات تسهیلات‌یار نیز مدل بانک‌محور را پوشش می‌دهد، نه همه اعتباردهندگان مستقل. مقاله ضمن تفکیک صلاحیت نظارتی بانک مرکزی از لزوم ایجاد قواعد روشن برای اعتبار مصرف‌کننده، اجرای مرحله‌ای افشای هزینه واقعی، رسیدگی مشترک به مرجوعی و اقساط، استفاده ضابطه‌مند از زیرساخت‌های موجود اعتبارسنجی، حل اختلاف و در افق تقنینی تعریف «اعتبار مرتبط» را پیشنهاد می‌کند. این الگو می‌تواند بی‌آنکه هر فروش مدت‌دار را عملیات بانکی بداند، از وصول اقساط کالای تحویل‌نشده و تحمیل هزینه اعتباری ناموجه پیشگیری کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
قوانین مقررات و اسناد رسمی ایران
آیین‌نامه فصل سوم قانون عملیات بانکی بدون ربا (تسهیلات اعطایی بانکی)، تصویب‌نامه شماره ۸۸۶۲۰ هیئت وزیران، مصوب ۱۴/۱۰/۱۳۶۲، به‌ویژه مواد ۴۱ تا ۵۰ و ۶۶ تا ۷۰. ‎https://www.cbi.ir/page/6344.aspx‎
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۲). «الزامات ناظر بر نحوه همکاری مؤسسات اعتباری با شرکت‌های تسهیلات‌یار»، مصوب ۱۵/۹/۱۴۰۲، ابلاغی به شماره ۰۲/۲۵۰۹۵۰ مورخ ۱۳/۱۰/۱۴۰۲. ‎https://cbi.ir/page/28898.aspx‎
قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی، مصوب ۱۳۷۹، ماده ۵۲۲.
قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۴۰۲.
قانون تجارت الکترونیکی، مصوب ۱۳۸۲.
قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان، مصوب ۱۳۸۸.
قانون مجازات اسلامی (کتاب پنجم ـ تعزیرات)، مصوب ۱۳۷۵، ماده ۵۹۵.
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران.
قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی، مصوب ۱۴۰۱، با اصلاحات بعدی.
قانون عملیات بانکی بدون ربا (بهره)، مصوب ۱۳۶۲، به‌ویژه فصل سوم.
مقالات و اسناد عمومی ارائه‌دهندگان
ازکی‌وام (بی‌تا). «شرایط و قوانین استفاده». تاریخ بررسی: ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶. ‎https://azkivam.com/terms-and-conditions/‎
اسدزاده، سکینه؛ کریمی، عباس و نعم، مختار (۱۴۰۰). «بررسی تطبیقی وضعیت حقوقی گروه‌های قراردادی در حقوق ایران و فرانسه». دوفصلنامه حقوق تطبیقی، ۸(۲)، ۱۲۱–۱۴۰. ‎https://doi.org/10.22096/law.2021.119536.1601‎
اسنپ‌پی (بی‌تا). «سرویس اعتباری اسنپ‌پی؛ خرید قسطی بدون چک و ضامن». تاریخ بررسی: ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶. ‎https://pay.snapp.ir/‎
بیگدلی، سعید و اصانلو، اکبر (۱۴۰۲). «انتفای قراردادهای مرتبط در حقوق قراردادهای نوین فرانسه با نگاهی به قابلیت پذیرش آن در حقوق ایران». مطالعات حقوق تطبیقی، ۱۴(۲)، ۶۰۷–۶۳۴. ‎https://doi.org/10.22059/JCL.2023.342932.634355‎
تارا (بی‌تا). «اعتبار خرید» و صفحات معرفی خدمات اعتباری. تاریخ بررسی: ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶. ‎https://tara360.ir/bnpl/‎
دیجی‌پی (بی‌تا). «خرید اعتباری (الان بخر، بعداً پرداخت کن)». تاریخ بررسی: ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶. ‎https://www.mydigipay.com/bnpl/c-bnpl/‎
صادقی، محسن و جوادی پارسا، کسری (۱۴۰۵). «مطالعه تطبیقی سیاست‌گذاری حقوقی حوزه هوش مصنوعی در اتحادیه اروپا: ارائه الگوی بایسته برای حقوق ایران». تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، ۹(۳۱)، تابستان، ۱۹۸–۲۴۶. ‎https://doi.org/10.22034/law.2025.2065565.1673‎
قناتی، علی؛ حبیب‌زاده، طاهر و رضایی جوزانی، محمد (۱۴۰۵). «مفهوم و مبانی مسئولیت مدنی سکوهای فضای مجازی به‌ عنوان واسطه در قبال عرضه کالا و ارائه خدمات تقلبی با مطالعه تطبیقی حقوق ایران با ارجاع به آرا محاکم آمریکا، اروپا، کانادا و هند». تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، ۹(۳۱)، تابستان، ۳۱۱–۳۵۵. ‎https://doi.org/10.22034/law.2025.2059369.1643‎
محمدپوری صوری، هادی (۱۴۰۲). «فروش اقساطی در نظام بانکداری بدون ربا و شبهات آن». حقوق و مطالعات سیاسی، ۳(۲)، ۷۱–۸۴. ‎https://doi.org/10.48309/jlps.2023.2.1‎
منابع انگلیسی
Ashby, R., Sharifi, S., Yao, J., & Ang, L. (2025). The influence of the buy-now-pay-later payment mode on consumer spending decisions. Journal of Retailing, 101(1), 103–119. https://doi.org/10.1016/j.jretai.2025.01.003
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB). (2022). Buy Now, Pay Later: Market Trends and Consumer Impacts. Washington, DC: CFPB. https://files.consumerfinance.gov/f/documents/cfpb_buy-now-pay-later-market-trends-consumer-impacts_report_2022-09.pdf
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB). (2024). Use of Digital User Accounts to Access Buy Now, Pay Later Loans. Federal Register, 89, 47068–47077. https://www.federalregister.gov/documents/2024/05/31/2024-11809/use-of-digital-user-accounts-to-access-buy-now-pay-later-loans
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB). (2025a). Interpretive Rules, Policy Statements, and Advisory Opinions: Withdrawal. Federal Register, 90, 20084–20087. https://www.federalregister.gov/documents/2025/05/12/2025-08304/interpretive-rules-policy-statements-and-advisory-opinions-withdrawal
Consumer Financial Protection Bureau (CFPB). (2025b). The Buy Now, Pay Later Market. Washington, DC: CFPB. https://files.consumerfinance.gov/f/documents/cfpb_bnpl-market-report_2025-12.pdf
Cornelli, G., Gambacorta, L., & Pancotto, L. (2023). Buy now, pay later: A cross-country analysis. BIS Quarterly Review, December, 61–75.
deHaan, E., Kim, J., Lourie, B., & Zhu, C. (2024). Buy Now Pay (Pain?) Later. Management Science, 70(8), 5586–5598. https://doi.org/10.1287/mnsc.2022.03266
European Parliament and Council. (2016). Regulation (EU) 2016/679 (General Data Protection Regulation). Official Journal of the European Union, L119, 1–88.
European Parliament and Council. (2023). Directive (EU) 2023/2225 on credit agreements for consumers and repealing Directive 2008/48/EC. Official Journal of the European Union, L 2023/2225. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2023/2225/oj/eng
Financial Conduct Authority (FCA). (2025). Occasional Paper 69: Distress Deferred? The Impact of Buy Now Pay Later Credit on Consumer Indebtedness and Arrears. London: FCA. https://www.fca.org.uk/publication/occasional-papers/op-69-impact-bnpl-consumer-arrears.pdf
Financial Conduct Authority (FCA). (2026). PS26/1: Regulation of Deferred Payment Credit (Unregulated Buy Now Pay Later): Feedback to CP25/23 and Final Rules. London: FCA. https://www.fca.org.uk/publication/policy/ps26-1.pdf
Guttman-Kenney, B., Firth, C., & Gathergood, J. (2023). Buy now, pay later (BNPL) … on your credit card. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 37, 100788. https://doi.org/10.1016/j.jbef.2023.100788
Kumar, A., Salo, J., & Bezawada, R. (2024). The effects of buy now, pay later (BNPL) on customers’ online purchase behavior. Journal of Retailing, 100(4), 602–617. https://doi.org/10.1016/j.jretai.2024.09.004
Maesen, S., & Ang, D. (2025). Buy Now, Pay Later: Impact of Installment Payments on Customer Purchases. Journal of Marketing, 89(3), 13–35. https://doi.org/10.1177/00222429241282414
Shupe, C., & DeLuca, J. (2025). Consumer Use of Buy Now, Pay Later and Other Unsecured Debt. Washington, DC: Consumer Financial Protection Bureau, Office of Research. https://files.consumerfinance.gov/f/documents/cfpb_BNPL_Report_2025_01.pdf
United Kingdom. (2025a). The Financial Services and Markets Act 2000 (Regulated Activities etc.) (Amendment) Order 2025, SI 2025/859. https://www.legislation.gov.uk/uksi/2025/859/data.html
United Kingdom. (2025b). The Financial Services and Markets Act 2000 (Regulated Activities etc.) (Amendment) (No. 2) Order 2025, SI 2025/1154. https://www.legislation.gov.uk/uksi/2025/1154/data.html
World Bank. (2018). Financial Consumer Protection and New Forms of Data Processing Beyond Credit Reporting. Washington, DC: World Bank. https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/79ebfe41-1279-5c22-b176-38da4170ed3a
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 16 مهر 1405