فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

چرایی و چگونگی تعدیل وجه التزام قراردادی؛ قیام رویه قضایی در برابر قانون نامطلوب (با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، انگلستان و اسناد بین‌المللی)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
محمدهادی جواهرکلام 1
رسول کاظم زاده 2
1 استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 قاضی دادگستری و دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
10.22034/law.2024.2038510.1446
چکیده
تحولات قضایی در نظام‌های حقوقی گوناگون و اسناد بین‌المللی، به سمت تعدیل وجه التزام آشکارا گزاف یا ناچیز پیش رفته و توانسته است با تشکیل یک نهضت جهانی، قانونگذاران را نیز با خود همراه سازد. در حقوق ایران، اگرچه نص ماده 230 ق.م. دادرسان را از کاستن یا افزودن بر خسارت مقطوع قراردادی منع می‌کند، اما رویه قضایی در سالیان اخیر در برابر قانون ظالمانه قیام نموده و با استناد به مبانی مختلف حکم به تعدیل آن می‌نماید. در این نوشتار، برای تثبیت رویه قضایی و ساماندهی آرای محاکم، در کنار مطالعات تطبیقی در حقوق فرانسه و انگلیس و حقوق فراملی، دو مبنای اصلی برای تعدیل پیشنهاد شده است: یکی، قاعده لاضرر و دیگری، روایت «ما لم یحط». پرسش مهم‌تر، درباره چگونگی و میزان کاستن از وجه التزام سنگین یا افزودن بر مبلغ مقطوع اندک است، که در این زمینه نیز با بررسی رویه قضایی و مطالعات تطبیقی در حقوق فرانسه، انگلیس و اسناد بین‌المللی، پیشنهاد شد که برای تعدیل وجه التزام گزاف، نباید آن را به میران خسارت واقعی تعیین کرد، بلکه کارکرد و ماهیت دوگانه وجه التزام اقتضا دارد میزان آن از ضرر وارده بیشتر باشد و دادرس بتواند به‌صورت متعارف و معقول از مبلغ توافق‌شده بکاهد. در مورد خسارت مقطوع ناچیز هم، در صورت نقض تعهد در اثر تقصیر عمدی یا سنگین، متعهد باید تمام خسارت واقعی را جبران کند؛ در غیر این‌صورت، دادرس می‌تواند فراتر از مبلغ مقطوع تا سقف خسارت واقعی، بر اساس منطق عرفی، به مبلغ متناسب حکم دهد.
کلیدواژه‌ها
وجه التزام (شرط کیفری)
تعدیل
خسارت واقعی
کاستن یا افزودن بر خسارت مقطوع قراردادی
رویه قضایی
ماده 230 قانون مدنی

موضوعات

  1. الف- منابع فارسی

    1- کتاب‌ها

    1. امامی، سیدحسن(1385). حقوق مدنی. ج1و2. تهران: اسلامیه.
    2. بجنوردى(موسوی)، سیدمحمد(1401). قواعد فقهیه. ج1و2. چ3. تهران، مؤسسه عروج.
    3. بهرامی‌احمدی، حمید(1390). حقوق تعهدات و قراردادها. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
    4. جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1381). فلسفه عمومی حقوق بر پایه اصالت عمل، تئوری موازنه. تهران: گنج‌دانش.
    5. خدابخشی ، عبدالله(1399). حقوق دعاوی، ج5: تحلیل حقوقی روایات. چ2. تهران، شرکت انتشار.
    6. خدابخشی، عبدالله(1398). حقوق دعاوی، ج7: تحلیل‌ها و منتخب آرای قضایی. تهران: شرکت انتشار.
    7. ره‌پیک، حسن(1385). حقوق قراردادها. تهران: خرسندی.
    8. شهیدی، مهدی(1386)، حقوق مدنی، ج3: آثار قراردادها و تعهدات. چ3. تهران: مجد.
    9. صفایی، سیدحسین(1399)، قواعد عمومی قراردادها. چ32. تهران: میزان.
    10. صفایی، سیدحسین و حبیب‌الله رحیمی (1397ب). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). چ11. تهران: سمت.
    11. صفایی، سیدحسین؛ و حبیب‌الله رحیمی(1397الف). مسئولیت مدنی تطبیقی. تهران: شهردانش.
    12. غمامی، مجید(1400). تعادل اقتصادی، رمز پایداری قرارداد؛ بازاندیشی در نظریه‌ی غبن حادث. چ4. تهران، شرکت انتشار.
    13. قاسم­زاده، سیدمرتضی و دیگران(1390). تفسیر قانون مدنی. تهران: سمت.
    14. کاتوزیان، ناصر(1383). حقوق مدنی: اعمال حقوقی. تهران: شرکت انتشار.
    15. کاتوزیان، ناصر(1387الف). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، ج4: اجرای قرارداد. چ5. تهران: شرکت انتشار.
    16. کاتوزیان، ناصر(1387ب). الزام‌های خارج از قرارداد، مسؤولیت مدنی، ج1، قواعد عمومی. چ8. تهران: دانشگاه تهران.
    17. کاتوزیان، ناصر(1387ج). حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، ج3: آثار قرارداد. چ5. تهران، شرکت انتشار.
    18. کاتوزیان، ناصر(1387د). معاملات معوض – عقود تملیکی، چ10، تهران: شرکت انتشار.
    19. کاتوزیان، ناصر(1390). فلسفه حقوق. ج2: منابع حقوق. چ4. تهران: شرکت انتشار.
    20. کاتوزیان، ناصر(1395). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. چ107. تهران: شرکت انتشار.
    21. کریمی، عباس(1392)، تقریرات درس حقوق مدنی تطبیقی، مقطع کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
    22. کریمی، عباس و سحر کریمی(1401). اندیشه‌های نو در حقوق قراردادها. چ2. تهران: دادگستر.
    23. محقق‌داماد، سیدمصطفی(1388). نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
    24. محقق‌داماد، سیدمصطفی(1398). نظریه عمومی نفی دشواری در حقوق اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
    25. محقق‌داماد، سیدمصطفی(1406). قواعد فقه. ج2. تهران: مرکز نشر علوم انسانی.
    26. مرعشى، سیدمحمدحسن(1427). دیدگاه‌هاى نو در حقوق. ج2. چ2. تهران: میزان.

    ب- مقاله‌ها

    1. اسلامی‌پناه، علی(1397). «رویه قضایی به منزله‌ی منبع حقوق». تحقیقات حقوقی21(84): 243-265.
    2. برزگر، اکبر(1387). «تعدیل وجه التزام در حقوق ایران، مصر و انگلستان». حقوقی گواه12: 142-146.
    3. جواهرکلام، محمدهادی(1394الف). «بازپژوهی در مفهوم ضرر و ضرار و مفاد قاعده لا ضرر و لا ضرار». فقه اهل بیت81و82: 234-277.
    4. جواهرکلام، محمدهادی(1394ب). «بازاندیشی در معیار، قلمرو و ضمانت اجرای قاعده لا ضرر و لا ضرار». فقه اهل بیت83: 101-142.
    5. حاتمی، علی‌اصغر و عبدالرضا صادقی(1391). «شرط وجه التزام غیرعادلانه». دانش و پژوهش حقوقی1(2): 59-104.
    6. حسینی‌مدرس، سیدمهدی و عصمت گلشنی(1392). «طریق جبران خسارت نقض تعهدات قراردادی در حقوق انگلستان و طرح آن درحقوق ایران». دانش حقوق مدنی2(2)، 27-39.
    7. خوئینی، غفور و دیگران(1392). «تعدیل قضایی قرارداد در اثر کاهش ارزش پول». پژوهش حقوق خصوصی2(4):111-137.
    8. داراب‌پور، مهراب و سعید سلطانی(1394). «فلسفه حقوقی و ماهیت خسارت تنبیهی». مجله حقوقی بین‌المللی52: 61-90.
    9. رحیمی، محمداسحق(1398). «تحلیل حقوقی تعدیل وجه التزام در نظام حقوقی افغانستان و ایران». قانون‌یار3(9): 131-156.
    10. رنجبر، رضا و اسماعیل سالاری‌پور(1390). «بررسی ماهیت و مبانی فقهی حقوقی وجه التزام»، فقه و مبانی حقوق اسلامی3(8-9): 6-37.
    11. شعاریان، ابراهیم(1388). «مطالعه تطبیقی تعدیل وجه التزام». در کتاب: حقوق مدنی تطبیقی. به مناسبت برگزاری نکوداشت دکتر سیدحسین صفائی. چ2. تهران: سمت.
    12. صدقی، غلامعلی(1400)، «وجه التزام ناشی از تعهدات پولی، تحلیل مبانی فقهی و حقوقی و پاسخ به سوالات، اشکالات و ابهامات رأی وحدت رویه 805 هیئت عمومی دیوان عالی کشور». مجموعه حقوقی1: 231-278.
    13. عادل، مرتضی(1380). «توافق بر خسارت در قراردادها». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی53: 77-112.
    14. عالی‌پناه، علیرضا(1387). «بررسی تطبیقی دیه وخسارت تنبیهی در فقه امامیه و نظام حقوقی کامن‌لا». پژوهشنامه حقوق اسلامی9(27): 37-67.
    15. عیسایی‌تفرشی، محمد و دیگران(1396). «تعدیل وجه التزام در قراردادهای پیمانکاری بین‌المللی». حقوق تطبیقی13(107): 28-51.
    16. قاسمی‌حامد، عباس و دیگران(1398). «ارکان و شرایط صحت شرط خسارت قراردادی وجه التزام در قراردادهای بانکی». تحقیقات حقوقی22(86): 119-146.
    17. کریمی، عباس(1396). «تعدیل وجه التزام». رویه قضایی2(4): 11-20.
    18. کریمی، عباس(1399). «وجه التزام و دیون پولی به‌همراه تحلیل و نقد رأی وحدت رویه مورخ 16/10/1399». سخنرانی در کانون وکلای دادگستری بوشهر، به‌تاریخ: 22/10/1399.
    19. کریمی، عباس و محمدهادی جواهرکلام(1393). «رابطه منطقی قاعده فقهی لاضرر و قاعده غربی سوء استفاده از حق». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب1(2): 135-165.
    20. الماسی، نجادعلی و دیگران(1400)، «بررسی تعدیل وجه التزام در فقه و حقوق موضوعه». حقوق پزشکی، ویژه‌نامه نوآوری حقوقی15: 701-712.
    21. محقق‌داماد، سیدمصطفی و خشایار اسفندیاری‌فر(1398). «عدالت قضایی و نقش آن در مطالبۀ خسارت قراردادی». مجله حقوقی دادگستری83(108): 25-49.
    22. مقصودی، رضا(1390). «تعدیل وجه التزام و نتایج آن در حقوق فرانسه، انگلیس و ایران» .پژوهشنامه حقوقی2(2): 103-129.
    23. ملائکه‌پور شوشتری، سیدمحمدحسن و محسن علیجانی(1401). «اعتبار شرط وجه التزام در دیون پولی؛ تحلیل رأی وحدت رویه شماره 805 هیأت عمومی دیوان عالی کشور». دانشنامه حقوق اقتصادی29(21): 303-340.
    24. موسوی، سیدعباس(1401). «مهار وجه التزام قراردادی با اصول عدالت و انصاف (نقد رأی وحدت رویه شماره 805 مورخ 16/10/1399)». نقد و تحلیل آراء قضایی1(2): 522-548.
    25. هراتی، مصطفی(1401). «ماهیت حقوقی وجه التزام و تعدیل آن در حقوق ایران و فرانسه».حقوق اسلامی19(74): 135-157.

    ب- منابع عربی

    1. احسایى، محمد(1405). عوالی اللئالی العزیزیة. ج3. قم: دار سیدالشهداء للنشر.
    2. اصفهانى، محمدباقر(1404). مرآة العقول. ج19. چ2. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    3. اصفهانى، محمدباقر(1406)، ملاذ الأخیار. ج11. قم: کتابخانه آیةالله مرعشى نجفى(ره).
    4. اصفهانى، محمدحسین(1409). الإجارة. چ2. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
    5. انصارى(شیخ)، مرتضى(1414). رسائل فقهیة. قم: کنگره جهانى‌بزرگداشت شیخ‌اعظم انصارى(ره).
    6. انصارى(شیخ)، مرتضى(1416). فرائد الاُصول. ج2. چ5. قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
    7. ایروانى، باقر(1426). دروس تمهیدیة. ج1. چ3. قم: دارالفقه للطباعة و النشر.
    8. آشتیانى، میرزامحمدحسن(1403). بحر الفوائد فی شرح الفرائد. ج2. قم: کتابخانه آیةالله مرعشى نجفى(ره).
    9. آملى، میرزاهاشم(1395). مجمع الأفکار و مطارح الأنظار. مقرر: محمدعلی اسماعیل­پور. ج5. قم: المطبعة العلمیة.
    10. بجنوردى(موسوی)، سیدحسن(1419). القواعد الفقهیة. ج1. قم: نشرالهادی.
    11. تبریزى، میرزاجواد(1387). دروس فی مسائل علم الأصول. ج5. چ2. قم: دارالصدیقه الشهیده(س).
    12. خویى، سیدابوالقاسم(1417). الهدایة فی الأصول. مقرر: حسن صافی اصفهانی. ج3. قم: مؤسسه صاحب الأمر(ع).
    13. رشتى، میرزاحبیب­الله(بی‌تا). کتاب الغصب. بی­جا، بی­نا، بی­تا.
    14. روحانى، سیدصادق(1412). فقه الصادق(ع). ج18. قم: دارالکتاب-مدرسه امام صادق(ع).
    15. روحانى، سیدمحمد(1413). منتقى الأصول. مقرر: عبدالصاحب حکیم. ج5. قم: دفتر آیت­الله روحانی.
    16. سبحانى، جعفر(1415). الرسائل الأربع(قواعد اصولیة و فقهیة). تقریر عده­ای از فضلا. ج2. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
    17. سیستانى، سیدعلى(1414). قاعدة لاضرر و لاضرار. قم: دفتر آیةالله سیستانى.
    18. صدر، سیدمحمدباقر(1420). قاعدة لاضرر و لاضرار. مقرر: سیدکمال حیدری. قم: دارالصادقین.
    19. صدوق، محمّد(1413). من لا یحضره الفقیه. ج3. چ2. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
    20. طباطبایى، سیدمحمدحسین(بی‌تا). حاشیة الکفایة. ج2. قم: المؤسسة العلمیة لأفکار العلامة الطباطبائی.
    21. طوسى(شیخ)، محمد(1407). تهذیب الأحکام. ج7. چ4. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    22. عاملى(حرّ)، محمد(1409). وسائل الشیعة. ج19و25. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
    23. فیض‌کاشانى، محمدمحسن(1406). الوافی. ج18. اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی(ع).
    24. کلینى، محمد(1407). الکافی. ج5. چ8. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    25. مامقانى، ملاعبدالله(1350). حاشیة على رسالة لاضرر. قم: مجمع الذخائر الإسلامیة.
    26. مصطفوى، سیدمحمدکاظم(1421). مائة قاعدة فقهیة. چ4. قم: دفتر انتشارات اسلامى، قم.
    27. مکارم شیرازى، ناصر(1411)، القواعد الفقهیة. چ1. چ3. قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین(ع).
    28. نائینی، میرزامحمدحسین(1373). رسالة فی قاعدة نفی الضرر. ضمیمه کتاب منیة الطالب. مقرر: موسى ‌خوانسارى. تهران: المکتبة المحمدیة.
    29. نراقى، مولى‌احمد(1417). عوائد الأیام. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
    30. نراقى، مولى‌محمد(1422). مشارق الأحکام. چ2. قم: کنگره نراقیین ملامهدى و ملااحمد.

    ج- منابع لاتین (فرانسه و انگلیسی)

    1. Beale, H.(2017). Chitty on Contracts with Second Supplement. 35th London: Sweet & Maxwell.
    2. Beatson, J. & Others(2020). Anson's Law of Contract. 31st Published Online.
    3. Carbonnier, J.(1998). Droit civil, t. 4, Les obligation, 21e éd., Paris, Presses universitaires de France, 1998.
    4. Le Tourneau, Ph. et Cadirt, L.(2008). Droit de la responsabilité et des contrats. Paris: Dalloz.
    5. Malaurie, Ph. et d'autres(2019). Droit des obligations. 9eéd. Paris: LGDJ.
    6. Mazeaud, H., L. et J.(1991). Leçons de droit civil, obligation, théorie générale, par: François Chabas, Paris: Montchestien.
    7. McGREGOR, H.(2014). McGregor on Damages. 19th London: Sweet & Maxwell.
    8. Reuters, Th.(2015). The Law of Contracts. Vol. I: General Principles. UK Limited: Sweet & Maxwell.
    9. N.C. & Bigwood, R.A.(2017). Cheshire and Fifoot Law of Contract. Australia: LexisNexis Butterworths.
    10. Stone, R. & Devenney, J.(2015). The modern law of contract. 11th London & New York: Routledge.
    11. Treitel, S.G.(2003). Treitel on the Law of Contract, 11th, Thomson: Sweet & Maxwell.
    12. Viney, G.(1988). Traité de droit civil: Les obligations, la responsabilité: effets. Contributor: Jacques Ghestin. Vol. 5. Paris: L.G.D.J.
    13. Von Bar, Ch. et Others(No date), Principles, Definitions, and Model Rules of European Private Law: Draft Common Frame of Reference (DCFR), Articles and Comments, Prepared by the Study Group on a European Civil Code and the Research Group on the Existing EC Private Law (Acquis Group) Based in part on a revised version of the Principles of European Contract Law.