فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مطالعه تطبیقی امکان استفاده از نظریة نمایندگی هوش مصنوعی به عنوان چارچوب مسئولیت مدنی در نظام حقوقی ایران و آمریکا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
سید امیرعلی حسینی 1
سید علیرضا هاشمی زاده کهنی 2
مرضیه اقضلی مهر 3
1 دکترای حقوق خصوصی، گروه حقوق، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
2 استادیار حقوق خصوصی، گروه حقوق، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران
3 استادیار حقوق خصوصی، گروه حقوق، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
10.22034/law.2025.2049352.1590
چکیده
رواج روز افزون هوش مصنوعی در دنیای امروز و بروز خسارات و صدمات ناشی از آن، توجه صاحب نظران را به موضوع مسئولیت ناشی از اقدامات هوش مصنوعی جلب نموده است و در این رابطه نظریات متفاوتی مطرح شده است. یکی از این نظریات، در نظر گرفتن هوش مصنوعی به عنوان نماینده است. مهم­ترین مبنای این پیشنهاد، استفاده از مزایای مسئولیتی در رابطة نمایندگی است. طرفدارن این نظریه معتقدند با تلقی هوش مصنوعی به عنوان نماینده، امکان استفاده از مسئولیت نیابتی فراهم خواهد شد و در نتیجه تولیدکننده، توسعه دهنده و یا کاربر هوش مصنوعی به عنوان اصیل، نسبت به فعالیت­های هوش مصنوعی به عنوان نمایندة خود ملتزم خواهد شد و بدین ترتیب مبنایی برای مسئولیت ناشی از فعالیت­های پر خطر هوش مصنوعی ایجاد شده و مشوق‌های کارآمدی را برای افرادی که هوش مصنوعی را توسعه داده یا به کار می‌گیرند به وجود خواهد آورد و خسارات زیان­دیدگان نیز به نحو مطلوبی جبران خواهد شد. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که نمایندگی هیچ یک از انواع سیستم‌های هوش مصنوعی با تعاریف و اصول نمایندگی در حقوق ایران و چه در حقوق آمریکا هم خوانی ندارند زیرا رفتار مستقل و غیرقابل توضیح هوش مصنوعی، اصولاً خارج از حدود شغلی است و کنترل عملکرد آن حتی برای طراحان آن امکان پذیر نیست. حتی اگر نمایندگی هوش مصنوعی بپذیریم، مسئولیت نیابتی چه به صورت بدون تقصیر(محض) در حقوق کامن‌لا و چه به صورت مسئولیت مبتنی بر فرض تقصیر در حقوق ایران، به دلیل ویژگی غیرقابل پیش‌بینی یا غیرقابل توضیح بودن عملکرد تمامی انواع سیستم‌های هوش مصنوعی، شرایط پیچیده‌ای پدید می آورد که به طور کامل معیارهای مسئولیت مدنی بر آورده نمی­شود. پژوهش در این مقاله با مطالعۀ منابع داخلی و خارجی، با مقایسه و ارزیابی قوانین در حقوق ایران و رویة قضائی آمریکا ، به روش کتابخانه‌ای و به شیوۀ تحلیلی- توصیفی و کاربردی صورت گرفته است.
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی، نمایندگی ، نمایندگی هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی، مسئولیت نیابتی

موضوعات

اعلایی فرد، محمدعلی (1401). مسئولیت مدنی آمر در قبال اقدامات نمایندۀ تجاری با تأکید بر اختیارات ظاهری و اصیل پنهان؛ مقایسۀ تطبیقی حقوق ایران، انگلستان و اسناد بین‌المللی. مطالعات حقوق تطبیقی، 13(2)، 459-473. https://doi.org/10.22059/jcl.2022.296052.633949
امیری قائم­مقامی، عبدالمجید (1378). حقوق تعهدات. ج2، تهران: نشر میزان
بادینی، حسن، شعبانی کندسری، هادی، رادپرور، سجاد (1391). مسؤولیت محض؛ مبانی و مصادیق. مطالعات حقوق تطبیقی، 3 (1)، 19-36. https://doi.org/10.22059/jcl.2012.32103
تخشید، زهرا (1400). مقدمه‌ای بر چالش‌های هوش مصنوعی در حوزة مسئولیت مدنی. مجلة علمی حقوق خصوصی، 18(1)، 227-250. https://doi.org/10.22059/jolt.2021.319529.1006965
جنیدی، لعیا و راضی، سپیده (1403). کارکرد حقوق تطبیقی در حقوق خصوصی با مطالعه موردی وجه التزام. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7(23)، 63-90. https://doi.org/10.22034/law.2024.2028057.1332
حاجیانی، هادی (1386). حقوق نمایندگی. تهران: انتشارات دانش نگار.
حبیبا، سعید و مهردار قائم مقامی، گلریز (1401). امکان‌سنجیِ حمایت از الگوریتم‌هایِ به کار رفته در هوش مصنوعی در قالبِ کپی‌رایت: مطالعۀ تطبیقی در اتحادیۀ اروپا و آمریکا، فصلنامه تحقیقات حقوقی، 25(100)،  87-110. https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_103170.html
حسینی، سید امیرعلی و هاشمی زاده کهنی، سید علیرضا (1403). انقلاب دیجیتال در داوری تجاری بین المللی: بررسی امکان داوری هوش مصنوعی در حل و فصل اختلافات. پژوهش های حقوق اقتصادی و تجاری، 2(4)، 153-191. https://doi.org/10.48308/eclr.2025.237427.1102
خوبیاری، حامد (1403). مطالعه تطبیقی و انتقادی حق بر فراموش شدن در پرتو اسناد بین‌المللی و حقوق ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7(23)، 127-152. https://doi.org/10.22034/law.2024.2028152.1335
ذاکری نیا، حانیه (1402). ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیة اروپا. مجله علمی حقوق خصوصی،20(1)، 135-152. https://doi.org/10.22059/jolt.2023.356703.1007186
رهبر، نوید، دهقان‌پور فراشاه، سبحان (1400). بررسی تطبیقی مبنای مسئولیت مدنی در تصادفات وسایل ‌نقلیۀ خودران، مطالعات حقوق تطبیقی، 12(2)، 523-543. https://doi.org/10.22059/jcl.2021.320449.634169
شهبازی، محمد حسین (1385). مبانی لزوم و جواز در اعمال حقوقی. تهران: نشر میزان.
صفایی، سید حسین (1375). حقوق مدنی و حقوق تطبیقی. تهران: نشر میزان.
صفایی، سیدحســین؛ رحیمی، حبیب الله (1389). مسؤولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). تهران: نشرسمت.
قنواتی، جلیل (1378). نظریة کلی نمایندگی در حقوق ایران و انگلیس. رسالة دکتـری. به راهنمایی سید حسین صفایی. دانشگاه تربیت مدرس، دانشکدة علوم انسانی، تاریخ دفاع 1380.
قنواتی، جلیل، نصرآبادی، مصطفی (1388). بررسی فقهی ـ حقوقی موضوع نمایندگی با نگاهی به نظام حقوقی انگلیس. حقوق اسلامی، 6(23)، 63-96. https://hoquq.iict.ac.ir/article_18501.html
کاتوزیان، ناصر (1385). عقود معین، جلد چهارم، عقود اذنی و وثیقه­های دین. تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم.
گندمکار، رضا حسین، صالحی مازندرانی، محمد، حمیدی, محمد مهدی (1400). بررسی تطبیقی امکان وجود شخصیت حقوقی برای سامانه‌های هوشمند در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق غرب. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 8(4)، 235-266. https://csiw.qom.ac.ir/article_1749.html
مشایخ، میلاد، بادینی، حسن و خوئینی، غفور (1399). تبیین جایگاه حقوقی دفاع مربوط به خطر توسعه علم و فناوری از منظر حقوق تطبیقی، به همراه تحلیل آن بر مبنای ایده کارایی. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 21(2)، 371-394. https://doi.org/10.30497/law.2020.12447.2452
میرشکاری، عباس؛ عبدی، مونا و ملکی، نفیسه (1403). میل به مدارا: بررسی تطبیقی عوامل فرهنگی مؤثر بر انفعال زیان‌دیدگان در طرح دعوای مسئولیت مدنی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 8(27)، 242-282. https://doi.org/10.22034/law.2024.2044190.1475
نجفی، حامد؛ صادقی، محمود و شهبازی نیا، مرتضی (1398). مسئولیت نیابتی والدین، ناشی از نقض کپی رایت توسط کودکان (مطالعه  تطبیقی در حقوق ایران و آمریکا). فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، 23(2)(پیاپی 104)، 159-185. https://doi.org/10.22054/jplr.2018.30036.1823
ولی‌پور، علی و اسماعیلی، محسن (1400). امکان سنجی مسئولیت مدنی هوش مصنوعی عمومی ناشی از ایجاد ضرر در حقوق مدنی. فصلنامۀ اندیشۀ حقوقی، 2(6)، 1-16. https://doi.org/10.22034/lth.2021.248596
یزدانیان، علیرضا (1390). نظریه‌ی عمومی مسؤولیت مدنی متبوع ناشی از عمل تابع در حقوق فرانسه و طرح آن در حقوق ایران. مجله حقوقی دادگستری.  76 (77)، 35-68. https://doi.org/10.22106/jlj.2012.11062
یزدانیان، علیرضا (1391). مطالعه تطبیقی طرح قاعده مسئولیت مدنی ناشی از عمل غیر در حقوق ایران و فرانسه. مطالعات حقوق خصوصی، 42(4)، 249-268. https://doi.org/10.22059/jlq.2013.32004
یزدانیان، علیرضا (1398). جمع و اختیار در مسئولیت مدنی ناشی از فعل شخصی، فعل غیر، فعل شیء و مسئولیت قراردادی در حقوق فرانسه و طرح آن در حقوق ایران. مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، 49(4)، 733-752. https://doi.org/10.22059/jlq.2020.255235.1007021