مطالعه تطبیقی مسئولیت مدنی ناشی از حمل‌ونقل هوایی کالای خطرناک در حقوق کشور ایران، فقه و اسناد بین‌المللی

طاهری, سارا; حسینی مقدم, سیدحسن; دلشاد معارف, ابراهیم

doi:10.22034/law.2025.2043764.1471

مطالعه تطبیقی مسئولیت مدنی ناشی از حمل‌ونقل هوایی کالای خطرناک در حقوق کشور ایران، فقه و اسناد بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

سارا طاهری ¹

سیدحسن حسینی مقدم ²

ابراهیم دلشاد معارف ³

¹ دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی ، قم، ایران.

² دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

³ استادیار گروه حقوق خصوصی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی ، قم، ایران.

10.22034/law.2025.2043764.1471

چکیده

همکاری‌های بین‏المللی و حرکت‏های اختیاری یا اجباری انسانی فرای مرزهای بین‏المللی مسایل متعددی به همراه دارد که یکی از مهمترین آنها موضوع تولد و تابعیت در کشور مقصد است. تابعیت ناشی از تولد، به‌ویژه در مواردی که تابعیت افراد به دلیل شرایط اقامتی والدین خارجی یا استفاده از اسناد مسافرتی دیگر کشورها مورد مناقشه قرار می‌گیرد، از چالش‌های مهم حقوقی است که اخیراً در ایران نیز دعاوی زیادی پیرامون آن مطرح شده است. این پژوهش به بررسی این موضوع می‎پردازد که آیا داشتن گذرنامه یک کشور به منزله دارا بودن تابعیت آن کشور است و با توجه به اینکه تابعیت ناشی از تولد بر اساس سیستم خاک تحمیلی یا انتخابی است اگر فرد متولد شده در کشور مقصد اقدام به دریافت گذرنامه کشور مبدا یا کشور ثالث نماید آیا این اقدام به معنای عدول از تابعیت کشور محل تولد است؟
پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و سطح تحلیل تطبیقی به مطالعه این موضوع در نظام کامن‎لا و حقوق ایران می‌پردازد و رویکردهای موجود را مورد نقد و بررسی قرار می‎دهد. یافته‌های تحقیق حکایت از وجود دو رویکرد متفاوت پیرامون این مسئله دارد؛ رویکردی که گذرنامه را دلیل تابعیت کشور صادرکننده آن یا عدول از تابعیت کشور محل تولد می‎داند و رویکردی که گذرنامه را تنها اماره تابعیت می‏داند. بررسی‏ها نشان می‏دهد رویکردی که گذرنامه را تنها اماره قابل رد تابعیت می‎داند با ماهیت گذرنامه و اصول متعدد حقوقی سازگاری بیشتری دارد. در حقوق تطبیقی و رویه قضایی محاکم دادگستری در این خصوص دو دیدگاه وجود دارد؛ دیدگاهی که معتقد است که داشتن گذرنامه دلیل و اماره‌ای بر رد تابعیت است و دیدگاهی که بر این باور است که دارا بودن گذرنامه خارجی دلالتی بر رد تابعیت ندارد و مهمترین دلایل آنها سند مسافرتی بودن گذرنامه، لزوم احراز قصد پذیرش تابعیت، تابعیت موثر، تابعیت عملی (دوفکتو)، فقدان اهلیت و عدم شمول مقررات تابعیت برای اشخاص زیر 18 سال و دارای گذرنامه، اصول حقوق مکتسب و انتظارات مشروع، بی‎اثر بودن پذیرش تابعیت بعد از مهلت قانونی، عدم ترک تابعیت، ممنوعیت سلب تابعیت و اینکه گذرنامه شرط اقامت قانونی و استیفای حقوق مدنی است. به‌نظر می‌رسد با توجه به دلایل و مستندات یادشده، دیدگاه دوم مبنی بر اینکه صرف دارا بودن گذرنامه خارجی دلالتی بر رد و عدول از تابعیت ایران ندارد، با اصول و مبانی حقوقی ایران و سایر کشورها و اسناد بین‌المللی انطباق بیشتری دارد.

کلیدواژه‌ها

حمل‌ونقل هوایی

کالای خطرناک

متصدی حمل‌ونقل

مسئولیت مدنی

جبران خسارت

موضوعات

حقوق مسئولیت مدنی

السان، مصطفی(1387). تعهد ایمنی متصدی حمل و نقل در قرارداد حمل و نقل کالای خطرناک،پژوهشنامه حمل و نقل ، سال پنجم ، شماره 3
ایزانلو، محسن و پاک‌طینت، حسن (۱۳۹۱). «مطالعه ماهوی و آیین دادرسی جمع و انتخاب مسئولیت قهری و قراردادی نسبت به طرفین قرارداد»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره چهل و دوم، ش ۱.
بجنوردی، سید حسن(1419).القواعد فقهیه، نشر الهادی، چاپ اول
براتی، داود و رهبر، ناصر (۱۳۸۷). قوانین و آیین‌نامه‌های حمل و نقل مواد خطرناک، اولین کنفرانس حمل و نقل مواد خطرناک و اثرات زیست‌محیطی آن، تهران، دانشگاه تهران.
بهرامی احمدی، حمید و فهیمی، عزیزالله (۱۳۸۶). «مبنای مسئولیت مدنی زیست‌محیطی در فقه و حقوق ایران»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره هشتم. جباری ، منصور (1379).مسئولیت متصدیان حمل ونقل هوایی در برابر مسافر و کالا(سیستم ورشو)، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی ، شماره 48
جباری، منصور(1390). حقوق بین الملل هوایی،نشر میزان ، چاپ اول
جباری،منصور و حسن نژاد، مجید (1392). بررسی تطبیقی معافیت های غیر قراردادی متصدی حمل و نقل هوایی در مقررات بین المللی و حقوق ایران ، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی،سال دوم ،شماره 4
جنیدی، لعیا (1381).مطالعه تطبیقی تعهد به دادن اطلاعات با تاکید بر نظام های کامن لا،مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه تهران)،شماره 56
خشنودی، رضا (۱۳۹۲). مطالعه تطبیقی تعهد ایمنی در حقوق ایران و فرانسه، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، دوره ۱۷، شماره ۱.
دریایی، رضا(1398). امکان‌سنجی فقهی و حقوقی جبران خسارت ناشی از مالکیت اشیاء خطرناک، آموزه های فقه مدنی، شماره 20.
دمرچیلی، محمد (1383). مسئولیت مدنی متصدی حمل و نقل دریایی، رساله برای دریافت درجه دکتری، دانشگاه تهران.
دین آرا، برات(1374).بررسی جدید حمل نقل کالای خطرناک در هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (پایان نامه ارشد)،دانشگاه صنعتی امیر کبیر
رهبر،ناصر،(1393)،حوادث مواد خطرناک
سادات حسینی، سید حسین(1384).بررسی مبنای مسئولیت متصدی حمل و نقل جاده ای کالا ازطریق جاده و مقایسه ی آن با حقوق ایران و انگلیس، مجله تحقیقات حقوقی دانشگاه شهید بهشتی،شماره 42
سبزواری،سید عبد الاعلی(1413).مهذب الاحکام،موسسه انصار،دفتر آیت الله، چاپ 4
سپهوند، امیر(1353).مسئولیت مدنی، کانون وکلا،شماره 128-129
شهید ثانی،زین الدین الجبعی العاملی(1393).موسوعه شهید ثانی(حاشیه القواعد)، جلد 15،پژوهشگاه علوم و فرهنگ
شید، بابک(1391).مسئولیت مدنی، حمل و نقل دریایی مواد خطرناک، نشریه تحقیقات حقوق تطبیقی ایران و بین الملل، شماره 18.
صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (۱۳۹۱). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، ج ۳، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
عباسلو،بختیار(1390).مسئولیت مدنی با نگرش تطبیقی،ج1،نشر میزان،چاپ اول
عزیزی،ابراهیم(1385).موارد معافیت متصدی حمل و نقل هوایی در مقابل مسافر و کالا، مجله تحقیقات حقوقی ، شماره 43
علامه،سید مهدی(1375).شروط باطل و تاثیر آن در عقود،انتشارات فرزانه،چاپ اول
فتح الله پور شیرازی،احمد رضا (1386).حقوق مسافر هواپیما،انتشارات هما.
فخاری، امیر حسین و محمدزاده مسلم(1386).ارکان تحقق مسئولیت قراردادی متصدی حمل و نقل هوایی در برابر مسافر در سیستم ورشو و کنوانسیون مونترال 1999،پژوهشنامه حقوق اسلامی،دوره 8، شماره 25
کاتوزیان،ناصر(1374).حقوق مدنی:الزامات خارج از قرارداد،جلد1،دانشگاه تهران،چاپ اول
کاتوزیان، ناصر(1379).عقود معین 2،کتابخانه گنج دانش
کاتوزیان،ناصر(۱۳۸۰).حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، جلد ۳، تهران،شرکت سهامی انتشار
کاتوزیان،ناصر(1381).وقایع حقوقی،انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم
کاتوزیان ،ناصر(1384).قواعد عمومی قراردادها ،جلد4،تهران ،انتشارات میزان
کاتوزیان،ناصر(1386).الزام های خارج از قرارداد،انتشارات دانشگاه تهران،چاپ هشتم
لوراسا،میشل (1375).مسئولیت مدنی ترجمه محمد اشتری،نشر حقوقدان،چاپ اول
محقق داماد،سیدمصطفی(1378).قواعد فقه بخش مدنی،نشر علوم اسلامی،چاپ هفتم
محمدی،ابوالحسن(1373).قواعد فقه،نشر یلدا،چاپ اول
معمری،محمد(1396).کاهش ریسک حمل و نقل مواد خطرناک در شرایط خاص، پایان نامه ارشد.
موسوی خمینی،روح الله(1368).تحریر الوسیله، جلد 2، نشر انتشارات اسلامی،چاپ اول
نجفی،شیخ محمد حسن(1404).جواهر الکلام، جلد 43، چاپخانه اسلامی، چاپ ششم
ولایی،عیسی(1374).فرهنک تشریحی اصطلاحات اصول،ج1، نشر نی، چاپ اول.
هوشمند فیروزآبادی, حسین . (1398). مسئولیت مدنی ناشی از خسارات زیست‌محیطی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 2(3), 397-424. doi: 10.22034/law.2019.239560
یزدانیان، علیرضا (1379).حقوق مدنی و قلمرو مسئولیت مدنی، نشر آیلار،چاپ اول
Alhoudial,Mamdouh Ali,(2005),Air Carrier Liability_ Unfinished unification of Private International Air Law, A thesis Submitted by institute of Air and space Law of McGill University
Convention for the Unification of Certain Rules Relating to International Carriage By Air signed at Warsaw on 12 October 1929 ICAO Doc.7838(Warsaw Convention).
The Hague Protocol(1955), protocol to Amend the Convention for the Unification of Certain Rules Relating to International Carriage by Air, Signed at Warsaw on 12 October 1929, Done at the Hague on 28 September 1955,Icao Doc.1632
Convention Supplementary to the Warsaw Convention for The Unification of Certain Rules Relating to International Carriage by Air performed by a person Other than the Contracting Carrier , signed in Guadalajara, on 18 September 1961
Convention for the Unification of Certain Rules for International Carriage by Air, Montreal, 28 may 1999
Diedereiks_Verschoor, I.H.ph ,(1998) , An HNTRODUCTION TO AIR LAW, London
Specht ,Henrik,(1986), Passengeravart Ved International Lufttransport , citted in Henrik Larsen
Larsen , Irene , Regim of Liability in Private International Air Law with focus on the Warsaw system and Montreal Convention of 28 May 1999, RETTID 2002
Paulsson, Karin, (2009), passenger Liability, according to Montreal Convention University of Lund ,Thesis 30 Credits.
Malcolm , Clarcke ,(2010),Contract of Carriage by Air , second Edition , London, Lioyd,s Law
Midle , M,(2003),The Warsaw system of Liability in International Carriage by Air, Annuals of Air and Space Law, Vol 124
Nagarajan, Uma,(2010) “Aviatation Liability – A Comprarative study of Warsaw and Montreal Conventions”,project Assignment – Aviation Law – Ipgdalatm Academic