فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

راهبرد برون رفت از تعارض حق ارائه دلیل در دعوای کیفری و لزوم حمایت از حریم خصوصی (مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه و ایران)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدة حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 استاد گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدة حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکدة حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
چکیده

«موارد دشوار» موجود در مباحث حقوق کیفری، نارسایی قاعده قانونی در راستای ارائه پاسخ درست و مستقیم، به‌ویژه در موارد تعارض و رقابت حق‌ها را برجسته می‌سازد. در این موارد اصولاً قانون‌گذار از پیش‌بینی راه‌حل مشخصی خودداری می‌ورزد و از این رو قاضی وظیفه طاقت-فرسای یافتن راه‌حل مطلوب را عهده دار می‌شود. عمده‌ترین و رایج‌ترین موارد دشوار در رسیدگی‌های کیفری مربوط به تحصیل ادله توسط طرفین دعوا اعم از متهم و بزه‌دیده از طریق نقض حریم خصوصی طرف مقابل است؛ زیرا اصل مشروعیت تحصیل ادله در رابطه با طرفین خصوصی دعوای کیفری در حقوق فرانسه و نسبتا در حقوق ایران، چنین وضعیتی را پوشش نمی‌دهد و قاضی با مسئله تعارض بین حق ارائه دلیل و حق لزوم رعایت حریم خصوصی مواجه است. اصولاً حل‌وفصل موارد دشوار توسط قاضی با انتقادات و چالش‌هایی چون تضعیف اصل امنیت قضایی شهروندان و نقض اصل قانونمندی دادرسی مواجه می‌شود. یافته‌های پژوهشِ حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی و با ابزار گردآوری کتابخانه‌ای به انجام رسیده، نمایانگر آن است که در رویه قضایی فرانسه، اصولاً ادله نامشروعی که توسط طرفین خصوصی دعوی کیفری از طریق نقض حریم خصوصی طرف مقابل تحصیل می‌شود، قابلیت‌پذیرش دارد. در حال حاضر، مجمع عمومی دیوان عالی فرانسه به‌منظور موازنه سازی بین حق‌های رقیب، حق ارائه دلیل را مشروط بر وجود ضرورت برای تحصیل ادله به‌منظور بهره‌گیری در حقوق دفاعی طرفین جرم و احراز تناسب نقض حاصل شده با هدف مورد نظر به‌رسمیت شناخته است. در مقابل، در رویه عملی محاکم ایران، رویکرد صریح و روشنی در این خصوص دیده نمی‌شود و این امر باعث تشتت آرا گردیده است و در نهایت حل‌وفصل این تعارض به علم قاضی و ارزیابی آزادانه ادله واگذار شده است تا بدون استناد به قانون یکی از حق‌های متعارض نادیده گرفته شود. بی‌گمان، راهبردهای مورد استفاده در حقوق و رویه قضایی فرانسه و ایران مانع تضعیف اصل امنیت قضایی شهروندان و نقض اصل قانونمندی دادرسی نخواهد بود و نیز راهبردی همه جانبه جهت برون‌رفت از تعارض این دو حق ارائه نمی‌کند. از این‌رو، راهبرد هماهنگ‌سازی تصمیم اتخاذشده با ساختار نظام حقوقی که توسط «رونالد دورکین» پیشنهاد شده است، می‌تواند قاضی را به‌سوی تصمیم آیده‌ال رهنمون سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. لف) منابع فارسی

    کتاب­ها

    1. آشوری، محمد (1403). آیین دادرسی کیفری. جلد2. چاپ15. تهران: نشر سمت.
    2. ایرانی ارباطی، بابک (1386). مجموعه نظرهای مشورتی جزایی. جلد10. چاپ2. تهران: انتشارات مجد.
    3. خالقی، علی (1402). نکته‌ها در آیین دادرسی کیفری. تهران: شهر دانش.
    4. خالقی، علی (1403). آیین دادرسی کیفری. جلد1. تهران: شهر دانش.

    مقاله­ها

    1. امیری، میلاد (1403). تزاحم قرار منع تعقیب با قرار موقوفی تعقیب: با نگاهی به قانون آیین دادرسی کیفری ایران و فرانسه. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 6(20)، 26-56. https://doi:10.22034/law.2023.2010810.1256
    2. تدین، عباس (1387). مطالعه تطبیقی مشروعیت تحصیل دلیل از طریق ضبط صدا و تصویر. فقه و حقوق اسلامی، 4(16): 113-127.
    3. تدین، عباس و باقری نژاد، زینب (1390). تضمین دادرسی منصفانه در پرتو اصل مشروعیت تحصیل ادله کیفری. مجله تحقیقات حقوقی، 14(53): 215-242. https://sid.ir/paper/91836/fa
    4. تکلو، سمیه (1402). واکاوی حق دفاع درمحاکم در نظام حقوقی ایران با تاکید برقانون تسهیل صدور برخی مجوزهای کسب کار و تاثیر آن بر نهاد وکالت دادگستری. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 6(18): 59-39. https://doi:10.22034/law.2023.563409.1198
    5. فتحی، مرتضی و رضائی، رضا (1398). توازن اصل آزادی تحصیل دلیل با قاعده استثنایی (بی اعتباری ادله تحصیلی به روش غیر قانونی) از منظر فقه، حقوق ایران و حقوق غرب (با تأکید بر آمریکا و آلمان). فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 6(2): 55-86. https://doi.org/10.22091/csiw.2019.4423.1576
    6. قمری، اسماعیل؛ وروایی، اکبر و قاسمی، مسعود (1399). توسل به اقدامات غیر مشروع در جهت تحصیل دلیل جزایی. فصلنامه علمی تحقیقات حقوقی آزاد، 13(48): 319-334. https://doi.30495/alr.2021.1943964.2205
    7. محمدی، امیر، مرادی قلعه، سهیلا، و حیدری، محمدمهدی (1401). اصول حاکم بر تحصیل دلیل در حقوق کیفری ایران. فصلنامه تمدن حقوقی، 5(13): 217-232. https://doi:10.22034/lc.2023.160277

    پایان­نامه­ها و رساله­ها

    1. صحنه­سرائی، مهدی سمائی (1401). جدال قانون­گرایی و عدالت­طلبی در تجربه زیسته قضات کیفری ایران. رساله دکتری، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس.
    2. قاسم، عدنان (1403). چالش­های ترازمندی حق­های طرف­های دعوای کیفری در مرحله پیش دادرسی و راهبردهای برون­رفت از آنها؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، سوریه و فرانسه. رساله دکتری، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس.

    ب) منابع عربی

    الکتب

    1. سرور، أحمد فتحی (2016م). الوسیط فی الإجراءات الجنائیة. الکتاب الأول والثانی. الطبعة العاشرة (مطورة). القاهرة: دار النهضة العربیة.
    2. عبدالعال، أیمن نصر (2012م). مظاهر الإخلال بالمساواة فی الإجراءات الجنائیة - دراسة تأصیلیة تحلیلیة مقارنة. طبعه 1. القاهرة: المرکز القومی للإصدارات القانونیة.
    3. فریدمان، بینوا و هارشر، وغی (2002م). فلسفة القانون. ترجمة الدکتور محمد وطفة. بیروت: مجد المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع.
    4. القدسی، بارعة (2011م). أصول المحاکمات الجزائیة. الجزء الأول والثانی. دمشق: منشورات جامعة دمشق.

    المقالات والأبحاث العلمیة

    1. الشحات، محمود محمد (2023م). التوازن بین حمایة الحق فی الخصوصیة ومشروعیة الدلیل الجنائی الرقمی. المجلة الأفریقیة للدراسات القانونیة والسیاسیة. 2(7): 103-131. https://asjp.cerist.dz/en/article/236871
    2. الصّلّابی، سارة علی و الرواشده، سامی حمدان (2021م). قاعدة استبعاد الأدلة غیر المشروعة فی الإجراءات الجنائیة: دراسة تحلیلیّة فی الاجتهاد القضائی للمحکمة الأوروبیة لحقوق الإنسان. المجلة الدولیة للقانون. 9(2): 228-264. https://doi.org/10.29117/irl.2020.0111
    3. هارون، نورة و برازة، وهیب (2021م). حق الفرد على صورته: بین مقتضیات الحق فی حرمة الحیاة الخاصة وضرورات الکشف عن الجریمة. حولیات جامعة الجزائر. 35(3): 310-328. https://asjp.cerist.dz/en/article/164079

    الرسائل العلمیة

    1. دلو، مصطفى (2017م). القیمة القانونیة للأدلة المستمدة من طرق غیر مشروعة فی الإثبات الجزائی (دراسة مقارنة). رسالة ماجستیر. حلب. جامعة حلب.
    2. شاکر، سلطان محمد (2013م). ضمانات المتهم أثناء مرحلة التحرِّیات الأولیة والتحقیق الابتدائی. رسالة ماجستیر. کلیة الحقوق. جامعة باتنة.

    ج) منابع لاتین

    Books

    1. R (a). (1977). Taking Rights Seriously. Cambridge: Harvard University Press.
    2. R (b). (1986). Law’s Empire. Cambridge: Harvard University Press.

    Articles

    1. Ambroise-Castérot. C. (2005). Recherche et administration des preuves en procédure pénale: la quête du Graal de la Vérité. Actualité Juridique Pénal. 8(7), 260-278. https://shs.hal.science/halshs-02224878
    2. L. (2012). Retour sur le principe de la loyauté de la preuve. Actualité juridique Pénal. 1(6), 346-365. http://okina.univ-angers.fr/publications/ua12391
    3. G.; Miller. B. W. & Webber. G. (2014). Proportionality and the Relevance of Interpretation, in G. Huscroft, B.W. Miller, and G. Webber (eds.) Proportionality and the Rule of Law: Rights, Justification, Reasoning. Cambridge University Press, 186-202. https://doi.org/10.1017/CBO9781107565272.012
    4. Lasserre Capdeville. J. (2010). La preuve fournie par les parties privées: confirmation de la tolérance quant au principe de loyauté. Actualité juridique Pénal. 2(6), 275-294. https://shs.hal.science/halshs-02224976
    5. J. B. (2017). Le fair play de la preuve pénale. Actualité juridique Pénal, 436-439. https://amu.hal.science/hal-01787939
    6. E. & Bergeaud. A. (2009). Le droit à la preuve. RTDCiv Revue trimestrielle de droit civil. 5(3), 600-622. https://shs.hal.science/halshs-02248529

    Theses and dissertations

    1. Bergeaud, Aurélie (2007). “Le droit à la preuve”. Thèse de Doctorat. Université de Bordeaux 4.
    2. Beroule, Marie (2018). “La loyauté de la preuve pénale”. Mémoire de Master. Université de Aix-Marseille.
    3. Bolze, Pierre (2010). “Le droit à la preuve contraire en procédure pénale”. Thèse de Doctorat. Université Nancy 2.
    4. Marques Bento Pereira, Cédric (2023). “Saisies pénales et droits fondamentaux”. Thèse de Doctorat. Le Mans Université.
    5. Marzal Yetano, Antonio (2013). “La dynamique du principe de proportionnalité: essai dans le contexte des libertés de circulation du droit de l’Union européenne”. Thèse de Doctorat. Université de Paris I Panthéon-Sorbonne.
    6. Michta, Céline (2017). “L'administration de la preuve en droit pénal français : exemple et pratique judiciaire de la gendarmerie nationale”. Thèse de Doctorat. Université de Strasbourg.

    Websites

    1. S. (2013). Perquisition: recevabilité de la preuve illicite émanant d’un particulier. (Dalloz-Actualité, 16 décembre 2013). Accédé en fevrier 15, 2025, disponible sur le site: https://www.dalloz-actualite.fr/flash/perquisition-recevabilite-de-preuve-illicite-emanant-d-un-particulier
    2. Ghrénassia. C. & Robin. B. (2020). La preuve, le renseignement et le droit. (Dalloz- Actualité, 3 Juin 2020). Accédé en mars 1, 2025, disponible sur le site: https://www.dalloz-actualite.fr/node/preuve-renseignement-et-droit
    3. N. (2024). Périsse le principe de loyauté plutôt que le droit à la preuve!. (Dalloz- Actualité, 9 janvier 2024). Accédé en fevrier 20, 2025, disponible sur le site: https://www.dalloz-actualite.fr/flash/perisse-principe-de-loyaute-plutot-que-droit-preuve

    Cases

    1. crim., 27 févr. 2024, n° de pourvoi: 23-82.027, Inédit.
    2. , ass. plén., 22 déc. 2023, B+R, n°21-11.330.
    3. , ass. plén., 22 déc. 2023, B+R, n°20-20.648.
    4. , ass. plén., 10 nov. 2017, pourvoi n°17-82.028, Bull. crim. n°2.
    5. crim., 4 févr. 2015, Bull. crim. n°26.
    6. crim., 27 nov. 2013, Bull. crim. n°238.
    7. crim., 7 mars 2012, Bull. crim. n°64.
    8. crim., 31 janv. 2012, Bull. crim. n°27.
    9. crim., 27 janv. 2010, Bull. crim. n°16.
    10. crim., 24 avr. 2007, Bull. crim. n°108.
    11. crim., 31 janv. 2007, Bull. crim. n°27.
    12. E.D.H., L’affaire L.L. c. France, 10 oct. 2006, Requête no7508/02.
    13. civ. 2ème, 7 oct. 2004, Bull. civ. II, n°447.
    14. crim., 11 mai 2004, Bull. crim. n°117.
    15. crim., 11 juin 2002, Bull. crim. n°131.
    16. crim., 12 sept. 2000, pourvoi n°99-87.251, Inédit.
    17. crim., 23 juin 1999, pourvoi n°98-84.701, Inédit.
    18. crim., 30 mars 1999, Bull. crim. n°59.
    19. crim., 27 févr. 1996, Bull. crim. n°93.
    20. crim., 15 juin 1993, Bull. crim. n°210.
    21. crim., 6 avr. 1993, pourvoi n°93-80.184, Inédit.
    22. crim., 23 juil. 1992, Bull. crim. n°274.
    23. crim., 11 févr. 1992, Bull. crim. n°66.
    24. crim., 28 avr. 1987, Bull. crim. n°173.
    25. crim., 2 oct. 1981, Bull. crim. n°256.