فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مطالعه تطبیقی پیرامون نظریۀ عمومی عدم توازن فاحش در پرتو اصلاحات 2016 قانون مدنی فرانسه و جایگاه آن در حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
مفهوم «عدم‌توازن فاحش» امروزه به یکی از مهم‌ترین ابزارهای حقوقی در مقابله با سوء‌استفاده‌های قراردادی تبدیل شده است؛ به‌ویژه در روابطی که میان طرفین، از نظر اقتصادی یا موقعیت اجتماعی، نابرابری آشکاری وجود دارد. هدف اصلی این دکترین، جلوگیری از تحمیل شروط ناعادلانه و تضمین بازگشت حداقلی از تعادل واقعی در حقوق و تعهدات متقابل طرفین است. این نظریه در پی آن است که اراده ظاهریِ آزاد، زمانی معتبر شمرده شود که در بستر تعادل و انصاف شکل گرفته باشد. در حقوق فرانسه، خاستگاه این اندیشه ابتدا به حوزه حقوق مصرف‌کننده بازمی‌گردد؛ جایی که قانون‌گذار برای حمایت از مصرف‌کننده در برابر شرایط تحمیلیِ یک‌جانبه، به قاضی اختیار بررسی، تعدیل یا ابطال شروط غیرمنصفانه را اعطا کرد. به‌تدریج، دامنه این حمایت از مصرف‌کننده فراتر رفت و در قلمرو حقوق رقابت، از طریق بند ۲ ماده L.442‑I قانون تجارت، جایگاهی مستقل پیدا کرد. سرانجام، در اصلاحات بنیادین سال ۲۰۱۶، قانون‌گذار فرانسه این مفهوم را به متن عمومی حقوق قراردادها و مشخصاً به مادهٔ ۱۱۷۱ قانون مدنی وارد کرد. بر پایه این ماده، قاضی مجاز است با ارزیابی فعالانهٔ توازن تعهدات، شرطی را که تعادل قراردادی را به نحو جدی برهم می‌زند، حذف یا بی‌اعتبار کند در حقوق ایران نیز، قواعد فقهیِ لاضرر و نفیِ عسر‌و‌حرج، مبنایی عقلانی و شرعی برای حذف یا تعدیل شروطی فراهم می‌آورند که رعایت آنها منجر به ضرر فاحش یا مشقت غیر‌متعارف برای یکی از طرفین شود. بر این اساس، قاضی می‌تواند با احراز وجود ضرر یا حرج شدید، قرارداد را در بخش موردنظر اصلاح، تعدیل یا حتی منحل کند. به این ترتیب، این قواعد فقهی، مشابه کارکرد ماده ۱۱۷۱ قانون مدنی فرانسه، در عمل ابزار تحقق عدالت قراردادی محسوب می‌شوند. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی نشان می‌دهد که هرچند مبانی نظری و فلسفی دو نظام حقوقی ایران و فرانسه متفاوت است فرانسه با تکیه بر عدالت قراردادی و نقش فعال قاضی، و ایران با اتکا به اصول فقهی و قواعد شرعی هر دو در جهت محدود ساختن آثار نابرابری‌های شدید و بازگرداندن حدی از انصاف در روابط قراردادی حرکت می‌کنند. تفاوت اساسی این دو نظام در حدود مداخلهٔ دادرس، گستره تعدیل قضایی و نسبت آن با اصل آزادی قراردادها جلوه‌گر می‌شود؛ بدین معنا که مداخله قضایی در فرانسه گسترده‌تر است، در حالی که در ایران، قاضی عمدتاً به ابزارهای فقهی و خیارات سنتی برای احیای تعادل عادلانه استناد می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) فارسی
1.        اسدی، عباس؛ پارساپور، محمدباقر؛ بادینی، حسن (1397)، حمایت از طرف ضعیف قرارداد از طریق حقوق اساسی، مجلۀ پژوهش حقوق خصوصی، شمارۀ 23.
2.        قریشی، سیدمهدی؛ علیپور قوشچی، سلمان؛ رضازاد باری، عذرا (1396)، کاربرد قاعدۀ عسر و حرج در تعدیل قرارداد، مجلۀ مطالعات حقوق، شمارۀ 16.
3.        طباطبایی یزدی سید محمدکاظم (1327)، ملحقات عروه الوثقی، قم، دفتر نشر اسلامی
4.        صفائی,سید حسین . (1398). اندیشه‌های نو در «تئوری موازنه» و مقایسه آن با برخی از نظریه‌های فرانسوی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 2(5), 305-347. doi: 10.22034/law.2019.239843
5.        هاشمی,سید احمدعلی و توکلی کیا,امید . (1401). پیدایش و سیر تحولات نظریه علت تعهد در تاریخ حقوق فرانسه. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, 5(17), 151-196. doi: 10.22034/law.2023.1978058.1203
6.        جعفری لنگرودی، محمدجعفر، (1402)،  فلسفه عمومی حقوق تئوری موازنه، چاپ ششم، تهران، گنج دانش
7.        غمامی، مجید، (1402)،  تعادل اقتصادی،رمز پایداری قرارداد، چاپ چهارم، تهران، سهامی انتشار
8.        محقق‌داماد، سید مصطفی، (1400)،  نظریه عمومی نفی دشواری در حقوق اسلامی، چاپ دوم، تهران، سخن
9.        کاتوزیان، ناصر (1403)، دورۀ حقوق مدنی قواعد عمومی قراردادها، جلد دوم (آثار قرارداد)، چاپ دهم، تهران، انتشارات گنج دانش
10.    کریمی، عباس، کریمی، سحر، (1401)، اندیشه های در حقوق قراردادها، چاپ دوم، تهران، انتشارات دادگستر
11.    کریمی، عباس، (1381)، شروط‌ تحمیلی‌ از دیدگاه‌ قواعد عمومی‌ قراردادها‌، پژوهش های حقوقی، شماره 1
12.    موسوی بجنوردی، سید محمد (1403)، قواعد فقهیه، جلد دوم، تهران، انتشارات مجمع علمی و فرهنگی مجد
ب) خارجی
Ouvrages
13.     Fin-langer, L., (2000), L’équilibre contractuel, LGDJ
14.     Ferrier, D. et Ferrier, N., (2020), Droit de la distribution, 9e éd., LexisNexis
15.     Fin-Langer, L., (2020), L'équilibre contractuel, LGDJ
16.     Calais-Auloy, J., (2008), De la notion de commerçant à celle de professionnel, in Études de droit privé offertes à Paul Didier, Economica
17.     Boucard, H, (2012), Le contrôle des clauses abusives et déséquilibrantes dans les contrats, in Les fonctions du contrôle en droits français et néerlandais, LGDJ
18.     Goldie-Genicon, C., (2005), Contribution à l'étude des rapports entre le droit commun et le droit spécial des contrats, , LGDJ
Articles
19.      AUQUE, F., (2018), Ratification de l'ordonnance du 10 février 2016 portant réforme du droit des contrats: impact sur les baux commerciaux, AJDI
20.     Mazeaud, D., (2018), Quelques mots sur la réforme de la réforme du droit des contrats. Recueil Dalloz
21.     Testu, François-Xavier (1993), Le juge et le contrat d’adhésion, JCP G, n° 18, I, 3673
22.     Andrieu, T. et Dreux, C., (2018), La réforme du droit des contrats ratifiée : la cohérence et la sécurité juridique.préservées, Gaz. Pal
23.      Idot, Laurence (2021), Réflexions sur l'application internationale des articles L. 442-1, L. 442-3 et L. 442-4 du code de Commerce, in Mél. FERRIER, LexisNexis
24.     Licari, F., (2017), Du déséquilibre significatif dans les contrats : quelle articulation entre les textes ?, RLDC
25.     Chénedé, F., (2018), Laréforme du droit des contrats et le dialogue des chambres : vers de justes compromis ?, AJ contrat
26.     Behar-Touchais, M., (2015), Un déséquilibre significatif à deux vitesses, JCP
27.     Goldie-Genicon, Ch., (2008), L'assurance de groupe à l'épreuve de la législation sur les clauses abusives, Dalloz, Chron. 2447
28.     Malaurie-Vignal, M., (2018), Un, deux ou trois déséquilibres significatifs ? Réflexion sur l'articulation entre droit commun et droits spéciaux, in Mél. LUCAS DE LEYSSAC, LexisNexis
29.     Revet, T., (2018), L'incohérent cantonnement, par l'Assemblée nationale, du domaine du contrat d'adhésion aux contrats de masse, Dalloz
30.     Schiller, S., (2017), L'acte rédigé par un notaire ou un avocat peut-il être qualifié de contrat d'adhésion ?, JCP
Jurisprudences
31.      Comp., Angers, 24 avr. 2012, RG no 11/01541
32.      CJUE 30 mai 2013, Asbeek Brusse, de Man Garabito, aff. C-488/11, pt 30, RTD eur. 2013. 559, Aubert de Vincelles
33.      Civ. 1re, 22 mai 2008, no 05-21.822 , Bull. civ. I, no 145 ; D. 2008. AJ 1547, obs. Delpech
34.      Civ. 1re, 3 févr. 2011, no 08-14.402, Bull. civ. I, no 23 ; D. 2011. 1659, note Chantepie
35.      CJUE 30 mai 2013, Asbeek Brusse et de Man Garabito, préc., pts 28 et 31
36.      CJUE 15 janv. 2015, Šiba, aff. C-537/13, D. actu. 21 janv. 2015, obs. Portmann; D. 2015. Pan. 592, obs. Sauphanor-Brouillaud
37.      Civ. 1re, 26 avr. 2017, Air France, no 15-18.970
38.      Recomm. no 14-02, préc., pt 10 ; Recomm., no 17-02, pt 3. – TGI Paris, 7 août 2018, Twitter, RG 14/07300
39.      Civ. 1re, 26 sept. 2019, nos 18-10.890 et no 18-10.891, D. 2020. Pan. 628, obs. Sauphanor-Brouillaud
40.      Cons. const. 13 janv. 2011, no 2010-85 QPC , D. 2011. 415, note Picod
41.      Com. 25 juin 2015, no 14-28.013
42.      Com. 15 sept. 2009, no 08-19.200
43.      Com. 25 janv. 2017, no 15-23.547 , D. 2017. 481, note Buy ; JCP E 2017. 1135, note Le Gac-Pech ; RTD civ. 2017. 383, obs. Barbier ; RTD com. 2017. 601, obs. Chagny
44.      Paris, 29 mars 2018, RG no 15/09798