فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

ارزیابی تطبیقی سازوکارهای حقوقی ایران و اتحادیه اروپا در مقابله با پورنوگرافی (هرزه‌نگاری) دیپ‌فیک (جعل عمیق)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا( س)، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
ظهور پدیده دیپ‌فیک، به‌ویژه در قالب پورنوگرافی دیجیتال، تهدیدات جدی برای حریم خصوصی و کرامت انسانی افراد در فضای دیجیتال به همراه دارد. این پدیده که با استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی و یادگیری عمیق تولید می‌شود، موجب آسیب‌های روانی و اجتماعی فراوانی برای قربانیان می‌گردد. ازاین‌رو، مقابله با این نوع محتوا، به‌ویژه در حوزه‌های حقوقی، نیازمند تدوین سازوکارهای تقنینی و اجرایی مؤثر است. در این مقاله، سازوکارهای حقوقی ایران و اتحادیه اروپا برای مقابله با پورنوگرافی دیپ‌فیک موردبررسی تطبیقی قرار گرفته است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و مراجعه به اسناد کتابخانه‌ای و مقالات علمی معتبر، قوانین موجود در ایران و اتحادیه اروپا را از نظر پاسخ به چالش‌های مرتبط با دیپ‌فیک تحلیل کرده است. در سیستم حقوقی ایران، قوانین چون ماده ۱۴ قانون جرائم رایانه‌ای و ماده ۱۶ همان قانون به‌ویژه در زمینه هتک حیثیت از طریق تغییر محتوای دیجیتال، به مقابله با این تهدید پرداخته‌اند. در اتحادیه اروپا، «قانون هوش مصنوعی» و «قانون خدمات دیجیتال» چارچوب‌هایی را برای حذف محتوای غیرقانونی و مسئولیت پلتفرم‌ها در نظر گرفته‌اند. نتایج این مقاله نشان می‌دهد که در ایران، باوجود قوانین موجود، چالش‌هایی همچون عدم شفافیت معیارهای هتک حیثیت و کمبود زیرساخت‌های فنی برای تشخیص دیپ‌فیک وجود دارد. در اتحادیه اروپا نیز، اگرچه چارچوب‌های قانونی به‌ویژه در زمینه حذف محتوا و مسئولیت پلتفرم‌ها به طور جامع‌تر هستند، اما مشکلاتی چون تفاوت‌های فنی در تشخیص و اجرای قوانین در سطح فراملی همچنان مطرح است. در نهایت، این پژوهش به تحلیل این نکته می‌پردازد که چگونه ترکیب ظرفیت‌های قانونی ایران و اتحادیه اروپا می‌تواند راه‌حل‌های نوآورانه‌ای را در جهت تکامل سازوکارهای تقنینی برای مقابله با دیپ‌فیک‌ها در ایران فراهم آورد براین‌اساس، چارچوب اتحادیه اروپا با اتکای هم‌زمان به «قانون هوش مصنوعی»، «قانون خدمات دیجیتال» و «مقررات عمومی حفاظت از داده‌ها»، منظومه‌ای یکپارچه برای تنظیم محتوای غیرقانونی و تقویت حمایت از قربانیان ترسیم می‌کند. این منظومه با سازوکارهای شفاف‌سازی، برچسب‌گذاری و گزارش‌دهی درون سکویی، مسئولیت‌پذیری و پاسخ‌گویی سکوها را ارتقا می‌دهد، هرچند اجرای آن با چالش‌های فرامرزی و فنی مواجه است. در ایران، عناوین کیفری ناظر بر محتوای مستهجن و دست‌کاری‌شده پوشش اولیه را فراهم می‌کنند؛ اما به سبب ابهام مفهومی و فقدان معیارهای شناسایی دیپ‌فیک، کارایی عملی محدود می‌ماند. کاستی در سازوکارهای اجرایی و کمبود ظرفیت فنی تشخیص، مانع اثربخشی پاسخ حقوقی شده و ضرورت تقویت زیرساخت‌ها و نهادهای تخصصی را پررنگ می‌سازد. بهینه‌سازی پاسخ ملی مستلزم بازنگری و تصویب قواعد بومی‌سازی‌شده هم‌تراز با رویکرد اتحادیه اروپا با تمرکز بر مدیریت محتوا و حمایت از زیان‌دیدگان است. توسعه ابزارهای تشخیصی، آموزش و توانمندسازی ضابطان و قضات و تدوین پروتکل‌های حفظ ادله دیجیتال، پایه اجرایی این تحول را فراهم می‌کند. پیشبرد این مسیر با نقشه راه زمان‌بندی‌شده، تعیین متولی هماهنگی واحد و ارزیابی‌های دوره‌ای اثرسنجی مقررات، امکان‌پذیر و سنجش‌پذیر می‌شود.
کلیدواژه‌ها

1.      الله‌وردی، فرهاد (1399). جرائم علیه عفت و اخلاق عمومی. تهران: تفکر آینده‌ساز.
2.      بابایی، جواد (1397). جرایم رایانه‌ای و آیین دادرسی حاکم بر آن. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه‌ قضائیه.
3.      پارسا,ناهید . (1403). نقش و الزامات نظارت انسانی بر هوش مصنوعی در قانون اتحادیه اروپا و قوانین ایران. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی, 1(2), 112-140. doi: 10.22034/jrpl.2025.721655
4.      پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات ناجا (پلیس فتا) (1400). گزارش سالانه عملکرد در حوزه جرایم سایبری. تهران.
5.      تبریزی، صادق (1403). آیین دادرسی پیشرفته جرایم سایبری. تهران: میزان.
6.      رزمان، علی (1395). بررسی کیفری جرائم جنسی و منافی عفت با نگاهی بر فضای سایبر. تهران: قانون‌یار.
7.      رضایی، محمد (۱۳۹۶). بررسی تطبیقی جرایم مستهجن در حقوق جزای ایران و اتحادیه اروپا. پژوهش‌های حقوقی، ۱۲(۳)، ۱۰۱۱۲۰.
8.      سازمان پدافند غیرعامل (۱۴۰۰). گزارش تهدیدات نوین سایبری و راهکارهای مقابله. تهران.
9.      عبدی، میکائیل، فرهودی‌نیا، حسن، و شیخ‌زاده، محمود (۱۳۹۲). پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد: بررسی مفهوم عفت عمومی باتکیه‌بر اصل قانونی‌بودن جرایم و مجازات‌ها در حقوق کیفری ایران. دانشکده حقوق، دانشگاه تبریز.
10.    عزیزی، امیرمهدی (1402). حقوق کیفری جرایم رایانه‌ای. تهران: مجد.
11.    لطیف‌زاده، مهدیه (1403). بررسی چگونگی اثرگذاری متقابل هوش مصنوعی خودمختار و حقوق اسلامی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، 1 (2)، 205-180. doi:10.22034/jpl.2025.720739
12.    موسوی، علی (۱۳۹۴). ماهیت و مصادیق محتوای مستهجن در قوانین ایران. فصلنامه حقوق و سیاست، ۲۷(۱)، ۴۵۶۸.
13.    نوری، مسعود (۱۳۸۶). پروتکل الحاقی به پیمان‌نامه حقوق کودک دربارة فروش، فحشا و هرزه‌نگاری کودکان و بررسی الحاق ایران به آن. دوفصلنامه بین‌المللی حقوق بشر، ۲(۳)، ۳۹۵۶.