فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فناوری‌های خوانش مغز و نقض حریم خصوصی ذهنی: مطالعه‌ تطبیقی درباره حمایت‌های قانونی در ایران و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 قاضی دادگستری و دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه قم
2 استادیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
یکی از مسائل نوظهور در تقاطع علوم اعصاب و حقوق کیفری، استفاده از فناوری‌های خوانش مغز برای کشف حقیقت، تشخیص دروغ، ارزیابی مسئولیت کیفری یا پیش‌بینی خطر بازگشت جرم است. این فناوری‌ها که تاکنون به صورت محدود و عمدتاً با رضایت فرد در فرآیندهای قضایی در برخی کشورهای اروپایی مانند ایتالیا، هلند و بریتانیا به کار رفته‌اند، این پرسش بنیادین را برمی‌انگیزند: آیا استفاده اجباری و بدون رضایت از چنین ابزارهایی در تعارض با حقوق بنیادین بشر، از جمله حق حریم ذهنی، قرار دارد؟
در نظام‌های حقوقی غربی، برخی از اخلاق‌گرایان و حقوقدانان برای مقابله با این تهدیدها، پیشنهاد شناسایی حق جدیدی با عنوان «حریم ذهنی» را داده‌اند. با این حال، دیدگاه‌های محتاطانه‌تر بیان می‌کنند که این حوزه را می‌توان در چارچوب حقوق موجود از قبیل حق حریم خصوصی، کرامت انسانی و حق سکوت تفسیر و توسعه داد و نیازی به ایجاد یک حق جداگانه و مستقل نیست.
این مقاله که با روش تحلیلی-توصیفی و با تمرکز بر نظام حقوقی ایران و همچنین مطالعه کنوانسیون اروپایی حقوق بشر به بررسی می‌پردازد، درصدد است تا مشخص کند که آیا ساختار حقوقی موجود - به‌ویژه اصول قانون اساسی، قوانین آیین دادرسی کیفری و مبانی حقوقی، ظرفیت لازم برای حمایت از حریم ذهنی و مقابله با کاربردهای ناروای فناوری‌های تصویربرداری عصبی را داراست یا خیر. در صورت شناسایی خلأهای حقوقی، بررسی می‌کند که چه رویکردهای تقنینی یا تفسیری باید اتخاذ شود.
یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اگرچه حقوق موجود در ایران تا حدی می‌تواند از آزادی اندیشه، حق سکوت و کرامت انسانی حمایت کند، این حمایت‌ها برای پاسخگویی به چالش‌های منحصربه‌فرد داده‌های عصبی کافی نیست. از این رو، استفاده اجباری از فناوری‌های خوانش مغز می‌تواند مصداق کاوش در اندیشه و نقض حریم ذهنی تلقی گردد. در نتیجه، شناسایی صریح و تقنین «حق حریم ذهنی» در نظام حقوقی ایران با الهام از تجربه کشورهایی مانند شیلی و فرانسه ضروری تشخیص داده می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع فارسی
قاسم,عدنان , حبیب زاده,محمدجعفر و موسوی مجاب,سیّددُرَید . (1404). راهبرد برون رفت از تعارض حق ارائه دلیل در دعوای کیفری و لزوم حمایت از حریم خصوصی (مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه و ایران). فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی, (در نوبت انتشار), doi: 10.22034/law.2025.2055756.1629
2- خوبیاری، حامد. (1403). مطالعه تطبیقی و انتقادی حق بر فراموش شدن در پرتو اسناد بین‌المللی و حقوق ایران. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، ۷(۲۳)، ۱۲۷-۱۵۲.   doi: 10.22034/law.2024.2028152.1335
 
 
English sources
 
1.      Andorno, R. (2013). Principles of international biolaw: Seeking common ground at the intersection of bioethics and human rights. Bruylant.
2.      Birks, D., & Douglas, T. (2018). Treatment for crime: Philosophical essays on neurointerventions in criminal justice. Oxford University Press.
3.      Catley, :, & Claydon, L. (2015). The use of neuroscientific evidence in the courtroom by those accused of criminal offenses in England and Wales. Journal of Law and the Biosciences, 2(3), 510–549.
4.      de Kogel, C. H., & Westgeest, E. J. M. C. (2015). Neuroscientific and behavioral genetic information in criminal cases in the Netherlands. Journal of Law and the Biosciences, 2(3), 580–605.
5.      Farah, M. J. (2015). The unknowns of cognitive enhancement. Science, 350(6259), 379–380.
6.      Farahany, N. A. (2012). Incriminating thoughts. Stanford Law Review, 64, 351–408.
7.      Farisco, M., & Petrini, C. (2014). The impact of neuroscience and genetics on the law: A recent Italian case. Neuroethics, 7(2), 195–203.
8.      Glenn, A. L., & Raine, A. (2014). Neurocriminology: Implications for the punishment, prediction and prevention of criminal behaviour. Nature Reviews Neuroscience, 15(1), 54–63.
 
9.      Hafner, K. (2019). The use of neuroimaging in Dutch criminal cases. Dissertation, Maastricht University.
10.   Ienca, M., & Andorno, R. (2017). Towards new human rights in the age of neuroscience and neurotechnology. Life Sciences, Society and Policy, 13(1), 1-19.
 
11.   Ienca, M., et al. (2018). Rights for the age of neurotechnology. Neuron, 100(3), 1–4.
12.   Jackson, J. D. (2009). The effect of human rights on criminal evidentiary processes: Towards convergence, divergence or realignment? Modern Law Review, 68(5), 737–764.
13.   Jackson, J. D., & Summers, S. J. (2012). The internationalisation of criminal evidence. Cambridge University Press.
14.   Lavazza, A. (2018). Freedom of thought and mental integrity: The moral requirements for any neural prosthesis. Frontiers in Neuroscience, 12, 82.
15.   Ligthart, S., et al. (2021). Forensic brain-reading and mental privacy in European human rights law. European Journal of Comparative Law and Governance, 8(3), 195–222.
16.   Mecacci, G., & Haselager, : (2019). Identifying criteria for the evaluation of the implications of brain reading for mental privacy. Science and Engineering Ethics, 25(2), 443–461.
17.   Meynen, G. (2017). Neurolaw: Neuroscience, ethics, and law. Springer.
18.   Nadelhoffer, T., & Sinnott-Armstrong, W. (2012). Neurolaw and neuroprediction: Potential promises and perils. Philosophy Compass, 7(9), 631–642.
 
19.   Nugent, A. C. (2012). The application of neuroimaging to the understanding of depression. Biological Psychiatry, 71(1), 4–6.
20.   Pardo, M. S. (2006). Neuroscience evidence, legal culture, and criminal procedure. American Journal of Criminal Law, 33(3), 301–337.
21.   Richmond, S. (2012). Brain imaging and the transparency scenario. Journal of Applied Philosophy, 29(2), 150–164.
22.   Rosenfeld, J. : (2018). Detecting concealed knowledge using brain imaging techniques. In Detecting Concealed Information and Deception (p: 287–315). Academic Press.
23.   Ryberg, J. (2017). Neuroethics and criminal justice. In Handbook of Neuroethics (p: 229–242). Springer.
24.   Simpson, J. R. (2012). Neuroimaging in forensic psychiatry. Psychiatric Clinics, 35(4), 885–896