فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

تفسیرهای مدیریت‌گرایانه از آزادی عمل مقام‌های تعقیب کیفری؛ مطالعه تطبیقی حقوق ایران و نظام حقوقی کامن‌لا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
پژوهش ها نشان داده اند که در اکثر نظام‌های حقوقی معاصر، مقام تعقیب کیفری از اختیارات گسترده‌ای برای آغاز یا عدم آغاز تعقیب برخوردار است؛ آزادی عملی که نه‌تنها در چارچوب مقررات رسمی بلکه از طریق رویه‌های غیررسمی نیز اعمال می‌شود. این آزادی عمل، هرچند به ظاهر در راستای کارآمدی نظام عدالت کیفری توجیه می‌شود، در عمل تحت تأثیر عوامل فراقانونی متعددی قرار می‌گیرد که می‌تواند اهداف بنیادین عدالت کیفری را دچار تغییر نماید. پژوهش حاضر با تمرکز بر این واقعیت، به بررسی این پرسش اساسی می‌پردازد که رویکرد مدیریت‌گرایی چه تأثیری بر نحوه تصمیم‌گیری مقام‌های تعقیب در به‌کارگیری آزادی عمل خود در شروع تعقیب کیفری و تعیین عنوان اتهامی دارد؟ این پژوهش از نظر ماهیت، کیفی و با رویکرد ترکیبی توصیفی-تحلیلی و تطبیقی انجام شده است. داده‌های بخش داخلی از طریق مصاحبه عمیق نیمه‌ساختاریافته با ۳۵ نفر از کنشگران نظام عدالت کیفری شامل دادستان‌ها، دادیاران، کارمندان و وکلای دادگستری و همچنین تحلیل محتوای ۲۰ پرونده قضایی منتخب گردآوری شد. در بخش تطبیقی نیز با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای، یافته‌های میدانی با رویه‌های حقوقی نظام‌های کامن‌لا (آمریکا و انگلستان) مورد سنجش قرار گرفت. یافته های پژوهش نشان می‌دهد که شاخص‌های مدیریت‌گرایی به نحو قابل ملاحظه‌ای در ساختار و عملکرد نهاد تعقیب کیفری نفوذ کرده است. این نفوذ به تغییر نگرش و کارکرد مقام‌های تعقیب انجامیده و نقش سنتی دادستان به‌عنوان مجری عدالت را به سمت نقشی مدیریتی در تخصیص منابع، کنترل حجم پرونده‌ها و ارتقای شاخص‌های عملکردی سوق داده است. تحلیل تطبیقی حاکی از همگرایی کارکردی میان نظام‌های مورد مطالعه است. بدین معنا که در هر دو بستر، ابزار آزادی عمل برای مدیریت تراکم پرونده‌ها به کار گرفته می‌شود، با این تفاوت که در غرب این امر در قالب نهادهای رسمی و در ایران از طریق راهکارهای غیررسمی نمود یافته است. از جلوه‌های بارز این تأثیر می‌توان به عدم تعقیب جرایم خرد و کم‌اهمیت، گرایش به غیرکیفری‌سازی اتهامات، تغییر عنوان اتهامی از جرایم مستوجب حبس به مجازات‌های مالی یا خفیف‌تر و اولویت‌دهی به کارآمدی بر عدالت ماهوی اشاره کرد. بر این اساس، نتایج پژوهش بیانگر چرخشی بنیادین در فلسفه تعقیب کیفری است؛ چرخشی از عدالت‌محوری به سوی کارآمد‌محوری، که پیامدهای نظری و عملی مهمی برای سیاست جنایی، استقلال مقام تعقیب و تضمین حقوق متهمان در پی دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


§        احدی، فاطمه، کرمانیان، پریوش (1400). «امکان سنجی عملیاتی کردن نهاد معامله اتهام در ایران با تاکید بر مدیریت‌گرایی حقوق کیفری»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، سال 12، شماره 22، 33-1.
§        آقا بابائی طاقانکی، عظیم و کردعلی وند، روح‌الدین (1403). «دادرسی عادلانه در چنبرۀ مدیریت‌گرایی دیجیتالِ سامانۀ کیفری» حقوق فناوری‌های نوین،5(9)، 184-169.
§        جوان بخت,محمد و شیخ الاسلامی,عباس  (1403). «تجربه محوری در نظام عدالت کیفری: راهکاری برای بهبود اثربخشی سیاست جنایی»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، دوره 1، شماره1، 35-7. 10.22034/jclc.2024.718657
§        حیدری، الهام (1395). «معامله اتهام در حقوق کامن لا و نهاد های نزدیک به آن در دادرسی کیفری ایران»، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره 3، شماره 1، 41-62.
§       علی حسین نجفی ابرندآبادی (1390-1389). مباحثی در علوم جنایی: تقریرات درس سیاست جنایی (سیاست کیفری عملگرا ـ عوامگرا)، دوره دکترای حقوق کیفری و جرمشناسی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
§        قاسمی کهریز سنگی، راضیه به راهنمایی فرجیها، محمد . (1394). رساله دکتری با عنوان مدیریت‌گرایی در فرایند کیفری ایران: بسترهای ظهور، پیامدها و چالش‌ها، دانشگاه تربیت‌مدرس.
§        قاسمی کهریز سنگی، راضیه و فرجیها، محمد (1394). «چالش عدالت و کارایی در گفتمان مدیریت‌گرایی کیفری با تأکید بر حقوق ایران»،  آموزه‌های حقوق کیفری، 12(9)، 54-29.
§        گارلند، دیوید (1382). «پاسخ‌های انطباقی مـدرنیزم کیفـری»؛ ترجمـه: محمـد فرجیهـا، مجموعه‌مقالات علوم جنایی، چاپ اول، تهران: انتشارات سمت.
§        مرادی، فرزانه، موسوی مجاب، سید درید و عدالت‌جو، اعظم (1390). «معامله ی اتهامی‌ در فرایند دادرسی کیفری با تاکید بر نظام حقوقی‌ایران»، تحقیقات حقوقی بین المللی، 4(14)، 174-118.
§        مقدسی، محمدباقر، فرجیها، محمد (1397). «واکنش‌های کیفری عوام‌گرا در مقابله با جرایم خشونت‌بار در ایران»، پژوهش‌های حقوقی، دوره 17، شماره 36.
§        مؤذن­زادگان، حسنعلی، (1403). «نفی آزادی عمل دادستان در نقض اصل برائت برای تعقیب جرایم امنیتی، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی»، دوره 1، شماره 2، 382-367. 10.22034/jclc.2024.2048777.1135
§        میرکمالی، سید علیرضا، حاجی‌زاده، نازنین و عبدالملکی، علیرضا (1402). «تأثیر مدیریت‌گرایی کیفری بر سیاست جنایی قضایی کشور (با تأکید بر مجازات‌های جایگزین حبس)؛ چالش‌ها و فرصت‌ها»، پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 11(22)، 222-187.
§        وزیری، وحید، رامش، اشکان (1396). «اثربخشی کاهش توسل به حبس از منظر مدیریت‌گرایی کیفری»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، دوره 3 شماره 1/ 3، 33-25.
§        وفادوست سبزوار,مهران , فتح آبادی,حسین و شایگان فرد,مجید (1403). «واکاوی وظایف و اختیارات دادستان در حفظ و گسترش امنیت قضایی( با رویکرد تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه) »،  فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره8، شماره 27، 241-207. 10.22034/law.2024.2037837.1437
§        یزدیان جعفری، جعفر (1388). «تاملی بر نظام هزینه-فایده در حقوق کیفری»، حقوق اسلامی، سال پنجم، شماره 20.
§  Baughman, S. B. (2024). Do Prosecutorial Declination Trends Provide Hope for Reducing Mass Incarceration? Gonz. L. Rev., 60, 255.
§  Burke, A. S. (2007). Prosecutorial passion, cognitive bias, and plea bargaining. Marq. L. Rev., 91, 183.
§  Cheh, M. M. (1990). Constitutional limits on using civil remedies to achieve criminal law objectives: Understanding and transcending the criminal-civil law distinction. Hastings LJ, 42, 1325.
§  Clear, T. R., & Austin, J. (2009). Reducing mass incarceration: Implications of the iron law of prison populations. Harv. L. & Pol’y Rev., 3, 307.
§  Clear, T. R., & Schrantz, D. (2011). Strategies for reducing prison populations. The Prison Journal, 91(3_suppl), 138S-159S.
§  Davis, A. J. (2007). Arbitrary justice: The power of the American prosecutor. Oxford University Press.
§  Demleitner, N. V. (2020). State prosecutors at the center of mass imprisonment and criminal justice reform. Federal Sentencing Reporter, 32(4), 187–194.
§  Devers, L. (2011). Plea and charge bargaining. Research Summary, 1, 1–6.
§  Easterbrook, F. H. (1983). Criminal procedure as a market system. The Journal of Legal Studies, 12(2), 289–332.
§  Frederick, B., & Stemen, D. (2012). The Anatomy of Discretion: An Analysis of Prosecutorial Decision Making Technical Report.
§  Hall, D. J. (1975). The Role of the Victim in the Prosecution and Disposition of a Criminal Case. Vand. L. Rev., 28, 931.
§  Hood, C. (1991). A public management for all seasons? Public Administration, 69(1), 3–19.
§  Jareborg, N. (n.d.). Criminalization as Last Resort (ultima ratio)’(2005). Ohio State Journal of Criminal Law, 2, 521.
§  Kerstetter, W. A. (1990). Gateway to justice: Police and prosecutorial response to sexual assaults against women. J. Crim. L. & Criminology, 81, 267.
§  Kozinski, A., & Tseytlin, M. (2009). You’re (probably) a Federal Criminal. The Name of Justice: Leading Experts Reexamine the Classic Article “The Aims of the Criminal Law.
§  Kritzer, H. M. (1999). The professions are dead, long live the professions: Legal practice in a postprofessional world. Law & Society Review, 33(3), 713–759.
§  Lowrey-Kinberg, B., Gould, J., & Bowman, R. (2021). “Heart and Soul of a Prosecutor”: The Impact of Prosecutor Role Orientation on Charging Decisions. Criminal Justice and Behavior, 49, 009385482110416. https://doi.org/10.1177/00938548211041645
§  Masoudian, M., & Poormahyabadi, H. (2022). THE EFFECT OF PIVOTAL EFFICIENCY MANAGEMENT ON CRIMINAL PROCEEDINGS. International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 9(2).
§  Miller, M. L., & Wright, R. F. (2008). The black box. Iowa L. Rev., 94, 125.
§  O’Connell, L. (2025). Deconstructing the paradoxical role of managerialism in Irish DNA database policy and practice. Journal of Crime and Justice, 1–18.
§  Parker, S. K. (2007). That is my job’ How employees’ role orientation affects their job performance. Human Relations, 60(3), 403–434.
§  Pettus-Davis, C., & Epperson, M. W. (2015). From mass incarceration to smart decarceration.
§  Pivaty, A., & Johnston, E. (2023). The move towards efficiency and managerialism in criminal justice: A global phenomenon. In Efficiency and Bureaucratisation of Criminal Justice (pp. 1–15). Routledge.
§  Podgor, E. S. (2018). Bennett Gershman on the Prosecutor’s Role as Minister of Justice. Ohio St. J. Crim. L., 16, 399.
§  Porter, A. (2019). Prosecuting domestic abuse in England and Wales: Crown Prosecution Service ‘working practice’and new public managerialism. Social & Legal Studies, 28(4), 493–516.
§  Rizzo, J. R., House, R. J., & Lirtzman, S. I. (1970). Role conflict and ambiguity in complex organizations. Administrative Science Quarterly, 150–163.
§  Rouhani, S., Tomko, C., Silberzahn, B., Sherman, S. G., & Cepeda, J. (n.d.). Estimating economic costs of prosecuting simple drug possession in Baltimore City.
§  Salet, R., & Terpstra, J. (2020). Criminal justice as a production line: ASAP and the managerialization of criminal justice in the Netherlands. European Journal of Criminology, 17(6), 826–844.
§  Sarat, A., & Clarke, C. (2008). Beyond discretion: Prosecution, the logic of sovereignty, and the limits of law. Law & Social Inquiry, 33(2), 387–416.
§  Soubise, L. (2023). Professional identity, legitimacy and managerialism at the Crown Prosecution Service. Legal Studies, 43(3), 425–442.
§  Soubise, L. (2025). Managerialism and the erosion of professional discretion: the case of the crown prosecution service. International Journal of the Legal Profession, 1–22.
§  Stuntz, W. J. (2001). The pathological politics of criminal law. Mich. L. Rev., 100, 505.
§  Wright, R. F. (2021). Community prosecution and building trust across a racial divide.
§  Wright, R. F., & Levine, K. L. (2014). The cure for young prosecutors’ syndrome. Ariz. L. Rev., 56, 1065.
§  Wrzesniewski, A., & Dutton, J. E. (2001). Crafting a job: Revisioning employees as active crafters of their work. Academy of Management Review, 26(2), 179–201.
 
References