مطالعه تطبیقی نهاد مدیران مستقل در نظام حقوقی ایران و روسیه

علوی, سید فواد; سیاه بیدی کرمانشاهی, سعید

doi:10.22034/law.2026.2067663.1681

مطالعه تطبیقی نهاد مدیران مستقل در نظام حقوقی ایران و روسیه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

سید فواد علوی ¹

سعید سیاه بیدی کرمانشاهی ²

¹ دانشگاه امام صادق (,ع)

² دانشگاه تهران

10.22034/law.2026.2067663.1681

چکیده

نهاد مدیران مستقل، به عنوان یکی از ارکان حیاتی حاکمیت شرکتی نوین، طی دو دهه اخیر به طور فزاینده‌ای مورد توجه نظام‌های حقوقی و اقتصادی در سراسر جهان قرار گرفته است. این نهاد با اهداف مشخصی از جمله ارتقای شفافیت در فرآیندهای تصمیم‌گیری شرکت‌ها، کاهش تعارض منافع بالقوه میان مدیران اجرایی و سهام‌داران، و تضمین حمایت مؤثر از حقوق سهام‌داران اقلیت طراحی و پیاده‌سازی شده است. اهمیت این نقش در اقتصادهای در حال گذار، که سابقه طولانی در مالکیت و مدیریت دولتی دارند، دوچندان می‌شود. در این راستا، پژوهش حاضر به مقایسه تطبیقی نهاد مدیران مستقل در دو کشور ایران و روسیه می‌پردازد. هر دو کشور، با تجربه گذار از اقتصادهای متمرکز دولتی به سمت اقتصاد بازار، با چالش‌های منحصر به فردی در زمینه استقرار و کارآمدسازی این نهاد مواجه هستند. این مطالعه به ویژه بر ابعاد مرتبط با استقلال مالی مدیران و ماهیت روابط آن‌ها با نهاد دولت و سهام‌داران عمده، که می‌تواند بر اثربخشی واقعی این نهاد تأثیر بگذارد، متمرکز است. سؤال اصلی پژوهش بر تبیین تفاوت‌ها و شباهت‌ها در شکل‌گیری و عملکرد نهاد مدیران مستقل در نظام حقوقی ایران و روسیه، و همچنین بررسی زمینه‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی مؤثر بر آن، استوار است. روش‌شناسی پژوهش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی است که با تحلیل دقیق قوانین، مقررات، و ادبیات حقوقی و اقتصادی مرتبط در هر دو کشور، به مقایسه چالش‌ها، ویژگی‌ها، و دستاوردهای نهاد مدیران مستقل می‌پردازد. نتایج حاصل از این تحلیل نشان می‌دهد که با وجود تفاوت‌های ساختاری و چارچوب‌های قانونی خاص هر کشور، چالش‌های مشترک و عمیقی در خصوص تضمین استقلال واقعی مدیران مستقل و نحوه نظارت مؤثر بر عملکرد آن‌ها در هر دو نظام حقوقی وجود دارد. این چالش‌ها اغلب ریشه در ساختار مالکیت، نفوذ نهادهای دولتی، و عدم بلوغ کامل فرهنگ حاکمیت شرکتی دارند. یافته‌های مقاله تأکید می‌کند که بهره‌گیری از یک فرایند تدریجی و انطباق‌پذیر در تقنین و اجرای الزامات مربوط به مدیران مستقل، همراه با آموزش و افزایش آگاهی ذینفعان، می‌تواند به بهبود قابل توجهی در کارآمدی و اثربخشی این نهاد کلیدی در هر دو کشور منجر شود و به تقویت اعتماد به بازار سرمایه کمک کند.

کلیدواژه‌ها

ایران

تعارض منافع

روسیه

شفافیت

مدیران مستقل

موضوعات

حقوق تجارت

الف) منابع فارسی

1. اسکینی، ربیعا (1388). حقوق تجارت شرکت‌های تجاری (چاپ یازدهم). تهران: انتشارات سمت.

2. بامری، زهرا و صفا، مژگان (1400). تاثیر مدیران مستقل دارای ارتباط برجسته بر اعتبار تجاری مالی در شرکت‌های بورس اوراق بهادار تهران. مجله مطالعات اخلاق و رفتار در حسابداری و حسابرسی، 1(1): 141-160. https://journals.iau.ir/article_687742.html

3. پاسبان، محمدرضا (1389). اهلیت شرکت‌های تجاری و حدود اختیارات مدیران شرکت‌های تجاری. مجله تحقیقات حقوقی، 13(51): 127-164. https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_56256.html

4. پاسبان، محمدرضا و فراهانی، رسول (1400). مطالعه تحلیلی تطبیقی احراز استقلال مدیران مستقل در راهبری شرکتی. مجله مطالعات حقوق تطبیقی، 12(2): 481-499. http://dx.doi.org/10.22059/jcl.2021.324390.634201

5. پاسبان، محمدرضا و میلانی، جمیل (1402). جایگاه اداره کل ثبت شرکتها و مؤسسات غیرتجاری در هویت بخشی و تثبیت شخصیت اشخاص حقوقی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 6(18): 116-140. doi: 10.22034/law.2023.1989859.1225

6. حیاتی، علی، شهنیایی، احمد و دهدار، فرزین (1400). تأملی بر فصل سوم «دستورالعمل حاکمیت شرکتی شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران» و نحوه اعمال آن. فصلنامه بورس اوراق بهادار، 14(54): 176-206. http://dx.doi.org/10.22034/jse.2020.11216.1431

7. حیدری، مهدی، علی‌خانی، رضیه و مران جوری، مهدی (1397). تأثیر استقلال هیئت مدیره بر کیفیت افشای اطلاعات اجتماعی در گزارش‌های سالانه. فصلنامه دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 7(27): 51-62. https://www.jmaak.ir/article_12886.html

8. خدایاری، پریسا و پاکباز کتج، محمود (1403). ماهیت حقوقی سهام با تأکید بر نظریه‌‌های حق مالکانه (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و انگلیس). فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 6(20): 137-156. doi: 10.22034/law.2023.1999798.1232

9. رضازاده، جواد (1394). تأثیر تمرکز مالکیت بر محافظه‌کاری سهامداری. مجله علمی پژوهشی دانش حسابداری مالی، 2(2): 33-72. https://jfak.journals.ikiu.ac.ir/article_1246.html

10. شاهسوندی، اسماعیل، قلی‌نیا، رضا، بزرگمهر، امیرعباس و مشهدی‌زاده، علیرضا (1402). استقلال مدیران شرکت‌های تجاری از انگاره تا واقعیت: مطالعه تطبیقی در نظام حقوقی ایالات متحده آمریکا، انگلستان و ایران. فصلنامه پژوهش‌های حقوق تطبیقی، 27(4): 61-97. http://clr.modares.ac.ir/article-20-72546-fa.html

11. شریفی‌مندی، حسین و شورورزی، محمدرضا (1402). رابطه بین مدیران غیرموظف با سمت موظف در دیگر شرکت‌ها و عملکرد شرکت. نشریه تحقیقات حسابداری و حسابرسی، 15(59): 45-62. http://dx.doi.org/10.22034/IAAR.2023.185326

12. منظور، داوود و طاهری، مجتبی (1392). عقلانیت اقتصادی در بوته نقد اقتصاد رفتاری. فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، 21(68): 159-174. http://qjerp.ir/article-1-566-fa.html

ب) منابع روسی

1. Дмитриев, Е. О. (2013). Место и роль независимых директоров в составе совета директоров (наблюдательного совета) акционерных обществ. Вестник Омского университета, 3(13), 127-134. https://herald-journal.omsu.ru/issues/136/6426.php

2. Кодекс корпоративного управления (2014). Одобрено в 2014 г.

3. Литвинова, А. А. (2014). Институт независимых деректоров: современное состояние и перспективы развития. Экономика и бизнес, 21(4), 104-108. https://sciup.org/170180133

4. Пухова, М. М. (2014). Особенности деятельности независимых деректоров в России. Транспортный бизнес в России, 13(1), 181-184. https://morvesti.ru/izdaniya/tdr/archive/2014/01/347.726.6

5. Требования к корпоративному управлению эмитента, соблюдение которых является условием включения акций в Первый и Второй уровень (2014). Одобрено в 2014 г.

6. Федеральный закон от 26.12.1995 N 208-ФЗ “Об акционерных обществах” (1995).

7. Федосеев, С. В. (2023). Соблюдение независимости при осуществлении функций советом директоров акционерных обществ. Вестник Университета имени О.Е. Кутафина (МГЮА), 5(23), 178-187. https://doi.org/10.17803/2311-5998.2023.105.5.178-187

8. Харчилава, Х. П. (2015). Место и роль Кодекса корпоративного управления в деятельности российских компаний. Вестник университета, 7(15), 38-44. https://www.researchgate.net/publication/346561305_Evolucia_korporativnogo_upravlenia_Mezdunarodnyj_opyt_Evolution_of_Corporate_Governance_-_International_Experience

9. Шулин, М. И. (2005). Становление Института независимых деректоров в России. Управление экономическими системами, 17(3), 24-32. http://uecs.mcnip.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=16

ج) منابع انگلیسی

1. Armstrong, C. S., Core, J. E., & Guay, W. R. (2014). Do independent directors cause improvements in firm transparency. Journal of Financial Economics, 13(2), 383-403. https://doi.org/10.2139/ssrn.2031801

2. Baum, H. (2016). The rise of the independent director: A historical and comparative perspective. Max Planck Private Law Research Paper, 16(20), 4-6. https://ssrn.com/abstract=2814978

3. Clarke, D. C. (2007). Three concepts of the independent director. Delaware Journal of Corporate Law, 32(1), 73-111. https://ssrn.com/abstract=975111

4. Dinga, A. K. (2009). Ownership structure and firm performance in the UK: Evidence from the agency perspective. Working Paper University of Durham. https://doi.org/10.5281/zenodo.10625904

ارسال نظر در مورد این مقاله

نام و نام خانوادگی *

نام را وارد کنید.

پست الکترونیکی *

نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.

وابستگی سازمانی *

وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.

توضیحات *

توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)

شناسه امنیتی *