فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

عدالت و انصاف قراردادی در قراردادهای هوشمند: مطالعه تطبیقی حقوق ایران و نظام‌های مبتنی بر کامن‌لا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه سطح 4 فقه و حقوق خصوصی مجتمع فقه،حقوق و قضا اسلامی قم
2 استادیار دانشگاه شهید بهشتی
3 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق محیط زیست دانشگاه شهید بهشتی
10.22034/law.2026.2070934.1701
چکیده
قراردادهای هوشمند، به‌عنوان نوآوری کلیدی فناوری بلاک‌چین، با ویژگی‌هایی نظیر خودکارسازی، شفافیت، غیرمتمرکز بودن و تغییرناپذیری، حقوق قراردادها را متحول کرده‌اند. این قراردادها کارایی و اعتماد را در معاملات دیجیتال ارتقا داده‌اند، اما ماهیت خودکار و الگوریتمی آن‌ها چالش‌هایی جدی در تحقق عدالت و انصاف قراردادی ایجاد کرده است. برخلاف قراردادهای سنتی که از طریق تفسیر و تعدیل قضایی امکان جلوگیری از نتایج ناعادلانه را دارند، قراردادهای هوشمند با محدود کردن مداخله انسانی، اصلاح شرایط غیرمنتظره یا ناعادلانه را دشوار می‌کنند. این مقاله با رویکرد تطبیقی، سازگاری قراردادهای هوشمند با اصول عدالت و انصاف را در حقوق ایران و نظام‌های مبتنی بر کامن‌لا (مانند انگلستان و ایالات متحده) بررسی می‌کند. با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، ابتدا ماهیت و ویژگی‌های فنی قراردادهای هوشمند، از جمله وابستگی به دفترکل توزیع‌شده بلاک‌چین و منطق «اگر-آنگاه»، تحلیل شده و سپس چالش‌های حقوقی و الگوریتمی آن‌ها در زمینه انصاف دیجیتال ارزیابی می‌شود. این چالش‌ها شامل فقدان مکانیزم‌های عدالت پسینی، سختی اجرای کد، و ناتوانی در انطباق با شرایط متغیر یا ملاحظات اخلاقی است. این مسائل از منظر تطبیقی بررسی شده و انعطاف‌پذیری اصول حقوقی ایران با دکترین‌های کامن‌لا مانند unconscionability مقایسه می‌شود، که هر دو در برابر اجرای خودکار قراردادهای هوشمند محدود می‌شوند. برای رفع این چالش‌ها، راهکارهایی نظیر قراردادهای هوشمند متمرکز با نظارت طرف سوم مورداعتماد، رویکردهای هیبریدی که تعادل میان کارایی درون‌زنجیره و انعطاف بیرون‌زنجیره ایجاد می‌کنند، و قراردادهای قابل‌اصلاح با الگوهای فنی مانند Proxy Pattern پیشنهاد شده است. این راهکارها امکان ادغام اصول حقوقی مانند حسن نیت و تعدیل قراردادی را با الهام از چارچوب‌های ایران و نظام‌های مبتنی بر کامن‌لا فراهم می‌کنند. یافته‌ها نشان می‌دهد که بدون مکانیزم‌های حقوقی و فنی، قراردادهای هوشمند ممکن است به نابرابری اقتصادی، سوءاستفاده از طرف‌های ضعیف‌تر، یا بی‌اعتباری قرارداد منجر شوند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.      بحرالعلوم، محمد بن محمد تقی (1403ق). بلغة الفقیه، ج3، تهران: منشورات مکتبه الصادق.
2.      بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405ق). الحدایق الناضره فی احکام العترة الطاهره، ج24، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
3.      تبریزی، جواد بن علی (بی تا). اسس القضا و الشهاده، قم: دفتر مولف.
4.      جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1368). ترمینولوژی حقوق، چاپ چهارم، کتابخانه گنج دانش.
5.      حلی، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد (1410ق). السرایر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
6.      حکیم، سید محسن طباطبایی (1416ق). مستمسک العروه الوثقی، ج9 و 14، قم: موسسه دارالتفسیر.
7.      خویی، سید ابوالقاسم موسوی (1391ش). مبانی تکمله المنهاج، ج2، تهران: انتشارات خرسندی.
8.      خویی، سید ابوالقاسم موسوی (1417ق). مصباح الاصول، ج1، قم: راهیاب: نرم افزار جامع فقه اهل بیت ع، مرکز نرم افزاری علوم اسلامی نور.
9.      سبزواری، محقق، محمد باقر بن محمد مومن (بی تا). کفایة الاحکام، ج2، اصفهان: انتشارات مهدوی.
10.    سیفی مازندرانی، علی اکبر (بی تا). مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیه الاساسیه، ج1، قم: راهیاب: نرم افزار جامع فقه اهل بیت ع، مرکز نرم افزاری علوم اسلامی نور.
11.    طباطبایی حائری، سید علی بن محمد (1418ق). ریاض المسائل، ج15، قم: موسسه آل البیت ع.
12.    عاملی، زین الدین بن علی، شهید ثانی (1413ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، قم: موسسه المعارف الاسلامیه.
13.    عاملی، محمد بن علی موسوی (1411ق). نهایة المرام فی شرح مختصر شرایع الاسلام، ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
14.    فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی (بی تا). مفاتیح الشرایع، ج3، قم: کتابخانه آیت اله مرعشی نجفی.
15.    کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۸). دوره مقدماتی حقوق مدنی: اعمال حقوقی (قرارداد). جلد ۲. تهران: انتشارات میزان.
16.    لطیف زاده,مهدیه . (1403). بررسی چگونگی اثرگذاری متقابل هوش مصنوعیِ خود مختار و حقوق اسلامیدوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی1(2), 180-205. doi: 10.22034/jpl.2025.720739
17.    موسوی، سید عباس (۱۴۰۱). مهار وجه التزام قراردادی با اصول عدالت و انصاف (نقد رأی وحدت رویه شماره ۸۰۵ مورخ ۱۶/۱۰/۱۳۹۹). دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره ۱، شماره ۲، ص ۵۲۲-۵۴۸. Doi: 10.22034/analysis.2023.701523
18.    نجفی، محمد حسن، صاحب جواهر (بی تا). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج26، بیروت: دار احیا التراث العربی.
19.    نجفی، محمد حسن بن باقر (1405ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام.
20.    نراقی، مولی احمد بن محمد مهدی (1415ق). مستند الشیعه فی احکام الشریعه، ج17، قم: موسسه آل البیت ع.
21.    یزدی، سید محمد کاظم طباطبایی (1409ق). العروه الوثقی، ج2، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.