فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مطالعه تطبیقی قابلیت استناد به حقوق حمایت از مصرف‌کننده برای صیانت از داده‌های شخصی در نظام حقوقی آمریکا، اتحادیه اروپا و ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 کارشناس ارشد، حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/law.2026.2083230.1753
چکیده
با توسعه روزافزون فضای دیجیتال و افزایش چشمگیر جمع‌آوری، ذخیره‌سازی و پردازش داده‌های شخصی در بستر فعالیت‌های تجاری و اقتصادی، موضوع حمایت حقوقی از داده‌های اشخاص به یکی از چالش‌ها و دغدغه‌های بنیادین نظام‌های حقوقی معاصر تبدیل شده است. در واکنش به این تحول، بخش قابل توجهی از نظام‌های حقوقی، از جمله در سطح ملی و فراملی، به تدوین و تصویب قواعد خاص و رژیم‌های حقوقی مستقل در زمینه حمایت از داده‌های شخصی مبادرت ورزیده‌اند. با این حال، تمرکز صرف بر این نظام‌های خاص نباید موجب نادیده گرفتن ظرفیت‌ها و کارکردهای سایر شاخه‌های حقوقی شود؛ به‌ویژه حقوق حمایت از مصرف‌کننده که به‌طور سنتی در پی اصلاح عدم توازن قدرت میان طرف‌های قرارداد و حمایت از طرف ضعیف‌تر رابطه حقوقی بوده است. از آن‌جا که بخش قابل توجهی از پردازش داده‌های شخصی در چارچوب روابط میان مصرف‌کنندگان و عرضه‌کنندگان کالاها و خدمات دیجیتال انجام می‌گیرد، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که نقش حقوق حمایت از مصرف‌کننده در کنار نظام‌های خاص حمایت از داده‌ها، به‌عنوان یک سازوکار مکمل، در جهت حمایت مؤثرتر از حقوق اشخاص موضوع داده چیست؟ این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیلی ـ توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و دیجیتال، و از طریق مطالعه تطبیقی در سه نظام حقوقی ایران، ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا، به بررسی امکان استفاده از ظرفیت‌های حقوق حمایت از مصرف‌کننده در تقویت حمایت از داده‌های شخصی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند حقوق حمایت از مصرف‌کننده نمی‌تواند جایگزین رژیم‌های خاص حمایت از داده‌ها شود، اما قادر است به‌طور مکمل و مؤثر در پیشگیری از رویه‌ها و رفتارهای تجاری غیرمنصفانه مبتنی بر سوءاستفاده از قدرت مسلط، تضمین الزامات اطلاع‌رسانی و شفافیت، و نیز مهار و کنترل شروط قراردادی ناعادلانه مرتبط با پردازش داده‌های شخصی نقش‌آفرینی کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.      انصاری، باقر و کاتب دامغانی، محمد مهدی (1401). رژیم حقوقی قراردادهای رایانش ابری. فصلنامه تحقیقات حقوقی. 25(98). 219-244. doi: 10.29252/jlr.2022.225289.2074.
2.      برادران، کیوسان (۱۴۰۰). حقوق بنیادین مصرف‌کننده در تجارت الکترونیک. اولین کنفرانس بین المللی یافته های پژوهشی در حقوق و علوم قضایی. تهران.
3.      پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات (۱۴۰۲). ابعاد، چالش ها و راهکارهای حمایت از مصرف کننده در اقتصاد دیجیتال. قابل دریافت از http://itrc.ac.ir/fa/node/46609.
4.      تقی زاده، ابراهیم (۱۳۹۱). حقوق بنیادین مصرف‌کننده (مطالعه تطبیقی قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان ایران با مقررات اتحادیه اروپا و اصول راهنمای سازمان ملل متحد). دانشنامه حقوق اقتصادی. ۱۹(۱). ۳۴-۶۱. doi: 10.22067/le. v19i1.27364.
5.      حسینی مقدم، سیدحسن و ایوبی، ستاره و طالقان غفاری، مهدی (1402). مسئولیت ‌مدنیِ فروشگاه‌های اینترنتی در حقوق ایران و مطالعة تطبیقی موردی در اتحادیة اروپا. پژوهش حقوق خصوصی. 12(44). 255-284. doi: 10.22054/jplr.2023.68651.2690
6.      خالدی، پری و قاسمی، حامد و بهشتی، اکرم (۱۳۹۹). حقوق مصرف‌کننده در مرحله پیش قراردادی با مطالعه تطبیقی در حقوق انگلیس. تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری (دانشنامه حقوق و سیاست). ۱۶(۴۴). ۱۱-۳۶.
7.      رحیمی، حسین (1401). حمایت از حقوق مصرف‌کننده در کسب و کار آنلاین در پرتوی قانون تجارت الکترونیک. کنفرانس بین المللی فقه، حقوق و پژوهش های دینی، تهران.
8.      شعبانی، وحید و شعبانی، وحیده و میرآقایی، سیدمجتبی (1393). حمایت از مصرف‌کننده در بانکداری الکترونیک. کنفرانس ملی رویکردهای نوین در مدیریت کسب و کار. تبریز.
9.      شمس الهی، محسن (۱۴۰۰). شروط غیرمنصفانه در قراردادهای تجاری با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه. دو فصلنامه علمی حقوق تطبیقی. 8(2). 209-236. doi: 10.22096/law.2021.122024.1639.
10.    عادل، مرتضی و غفاری فارسانی، بهنام، (۱۳۸۹)، قلمرو اِعمال قوانین حمایت از مصرف‌کننده و عوامل موثر بر آن، شماره یک، مطالعات حقوق تطبیقی, ۱(۱), ۱۵۹-۱۸۱، doi: 10.22059/jcl.2010.80789.
11.    عادل، مرتضی و غفاری فارسانی، بهنام (۱۳۸۹). قلمرو اعمال قوانین حمایت از مصرف‌کننده و عوامل موثر بر آن. شماره دو. مطالعات حقوق تطبیقی. ۱(۲). ۵۱-۷۹. doi: 10.22059/jcl.2010.80794.
12.    عبدالهی، محبوبه و سیداحمدی سجادی، علی (۱۳۹۳). بررسی تطبیقی حمایت از مصرف‌کننده در تراکنش‌های الکترونیکی وجوه. دانشنامه حقوق اقتصادی. ۲۱(۵). ۱۲۱-۱۴۱. doi: 10.22067/le. v21i5.48146.
13.    قربان نیا، امیرمحمد، (1403). وضعیت حقوقی داده های اشخاص در فرض تملک و ادغام شرکت ها، پایان نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی: دکتر نسرین طباطبائی حصاری، دانشگاه تهران، تهران.
14.    قناتی، علی و حبیب زاده، طاهر و رضایی جوزانی، محمد (1404). مفهوم و مبانی مسئولیت مدنی سکوهای فضای مجازی به‌ عنوان واسطه در قبال عرضه کالا و ارائه خدمات تقلبی در حقوق ایران با ارجاع به آرا محاکم آمریکا، اروپا، کانادا و هند، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی. (در صف انتشار). doi: 10.22034/law.2025.2059369.1643
15.    محمد حسینی حاجی ور، عبدالرضاء (۱۴۰۰). بررسی آثار شروط ناعادلانه قراردادی در عقود و قراردادها. قانون یار. 20. 1-33.
16.    محمدشاهی، بشیر و عسکری، مهدی (۱۳۹۷). بررسی حقوق مصرف‌کنندگان در قوانین تجارت الکترونیک ایران. اولین همایش ملی مدیریت با تاکید بر حمایت از کالا و خدمات ایرانی. آباده.
17.    معینی فر، محدثه و وحید زاده، دل آرام (1402). مفهوم، ماهیت و مصادیق «حقوق مصرف‌کننده» در حوزه اینترنت اشیاء در حقوق ایران. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق. 17(47). 159-190. doi: 10.22034/fvh.2022.13674.1605.
18.    میرشکاری، عباس و پیشنماز، سید امین و رکنی، امیر عباس (1403). تراست داده، سازوکاری برای مدیریت منافع ذی‌نفعان داده؛ رهنمودهایی برای نظام داده در حقوق ایران. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر. 15(34)، 279-320. doi: 10.22034/law.2024.56448.3268.
19.    نریمانپور، مسعود و نریمانپور، مهدی (1404). مطالعه تطبیقی چالش‌های نظری انتقال­پذیری داده‌های شخصی از منظر حقوق قراردادها، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی. 8(28). . doi: 10.22034/law.2025.2048760.1583
20.    وظیفه رضائی، شهرام (۱۳۹۷). مطالعه تطبیقی حقوق مصرف‌کننده در نظام های حقوقی. فقه، حقوق و علوم جزا. ۱۰. ۲۲-۳۰.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 اردیبهشت 1405