فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

امکان‌سنجی مداخله ضابط در جرائم «غیرمشهود» از رهگذر ظن معقول به وقوع جرم (مطالعه تطبیقی نظام دادرسی کیفری انگلستان)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران
10.22034/law.2026.2084273.1759
چکیده
قانونگذار ایرانی جرائم را به دو دسته مشهود و غیرمشهود تقسیم کرده است. این تقسیم بندی مهمترین دسته بندی جرائم از نظر شکلی بوده و دربردارنده آثار مهمی است. در جرائم غیرمشهود بنابر صدر ماده 44 قانون آیین دادرسی کیفری هرگونه اقدامی از جانب ضابطین دادگستری منوط به کسب اجازه از مقام قضایی شده است؛ یعنی ضابطین در این جرائم با «ظن معقول» خود اجازه مداخله نداشته و این ظن معقول می‌بایست ابتدائا در ذهن مقام قضایی ایجاد شده و در ادامه، وی دستور لازم را خطاب به ضابط صادر نماید. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با به‌کارگیری ابزار کتابخانه‌ای قصد پاسخ به این پرسش اساسی را دارد که آیا در جرائم غیرمشهود ضابطین براساس ظن معقول خود (و نه مقام قضایی) امکان بازرسی اماکن و اشیاء را دارند؟ از نظر تطبیقی در قوانین کشورهایی مانند انگلستان اگرچه «اصل» بر اخذ دستور قبل از هرگونه مداخله توسط ضابطین در جرائم غیرمشهود است اما برای ضابطین دادگستری در مداخله برای بازرسی اماکن و اشیاء از طریق ظن معقول خود مجوزهای خاصی بنابر برخی مصلحت‌اندیشی‌ها صادر شده است. بازرسی خودروهایی که ظن معقول به وقوع جرم از طریق آنها وجود دارد و جرائم تروریستی مهمترین این موارد هستند. در نظام دادرسی کیفری کشور ما تنها یک مورد برای مداخله ضابط براساس ظن معقول خود شناسایی شده (جرم قاچاق کالا) و در بقیه جرائم ضابط هیچ امکانی برای بازرسی در جرائم غیرمشهود مبتنی بر ظن معقول خود نداشته و ناچار است قبل از هرگونه مداخله، ابتدا ظن معقول مقام قضایی را برانگیخته تا بتواند دستوری را برای بازرسی اخذ نماید. این موضوع به‌ویژه در بازرسی خودروهای عبوری چالش‌هایی را در رویه قضایی ایجاد کرده است. لایحه اصلاح برخی مواد قانونی آیین دادرسی کیفری تلاش داشته است در این رابطه برخی استثناها را ایجاد کرده و مجوزهایی را برای ضابطین برقرار نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.      آشوری، محمد (1404). آیین دادرسی کیفری. جلد اول. چاپ بیست و چهارم. تهران: سمت.
2.      باقری، داود و میرکمالی، علیرضا و قائمی، نصیر (1401). تحدید آزادی رفت‌وآمد در جرائم تروریستی در حقوق ایران و انگلستان. حقوق تطبیقی. 9 (1): 109-130.
3.      پرویزی فرد، آیت اله و طاهرنژاد لداری، اسماعیل و جلالی، حسین (1404). «بررسی جرم مشهود در نظام حقوق کیفری آمریکا و ایران». مطالعات و حقوق سیاسی. 5 (2): 4830503.
4.      ساریخانی، عادل و ایمان محترم قلاتی (1398). تعامل ضابطان دادگستری با حریم خصوصی خودروها. مجله حقوقی دادگستری. 83 (105): 163-188.
5.      حبیب زاده، محمدجعفر و تیربندپی، احسان (1404). سنجه کارآمدی حاکمیت قانون در نظام حقوقی ایران. تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی. 2(3): 173-196. Doi: 10.22034/jclc.2025.2049834.1142
6.      خالقی، ابوالفتح و ساعدی، زهرا (1397). معیار معقول بودن در اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی و تبیین آن از سوی شعب مقدماتی، مجله حقوقی بین‌المللی. 59: 225-248.
7.      خالقی، علی (1404). نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. چاپ بیست و دوم. تهران: شهر دانش.
8.      زراعت، عباس (1390). بطلان در آیین دادرسی کیفری. چاپ نخست. تهران: میزان.
9.      صنعتی، سید مهدی و نوریان، ایوب و عطایی جنتی، مجید (1397). ضابطان قوه قضاییه(دادگستری_نظامی) در فرایند رسیدگی کیفری، قم: حقوق پویا.
10.    کاظمی، سیدسجاد (1400). آیین دادرسی کیفری. ویراست دوم. تهران: نشر مجد.
11.    کاظمی، سیدسجاد و دانش آرا، سجاد و احسانپور، سید رضا (1402). بازرسی پلیسی وسائط نقلیه؛ تقابل رویه پلیسی با تحقیقات مبتنی بر قانون. آموزه‌های حقوق کیفری، 20(25): 353-397.
12.    کوشکی، غلامحسین و دولت‌خواه پاشاکی، پیمان (1397). تبیین معیارهای قانونی توقف و بازرسی‌های پلیسی در نظام‌های حقوقی ایران، انگلستان و آمریکا. آموزه‌های حقوق کیفری. 15: 217-248.
13.    مسعودی مقام، اسداله و هاشمی نژاد، نسیبه و امیری، میلاد (1404). رویکرد قانون آیین دادرسی کیفری مصوب(1392) به کشفِ جُرمِ مَشْکوک. تعالی حقوق, 11(2): 129-157.
14.    مؤذن زادگان، حسنعلی و شکیب نژاد، احسان و خرم‌دل، محسن (1404). افتراقی سازی رسیدگی به جرم تروریسم در مرحله پیش دادرسی؛ گذری بر نظام‌های حقوقی آمریکا، انگلستان و ایران. تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی. 2(4): 455-493. Doi: 10.22034/jclc.2025.2068077.1230
ب) انگلیسی
15.    Bowling, Benjamin & Phillips Coretta (2007). Disproportionate and Discriminatory: Reviewing the, Evidence on Police Stop and Search. The Modern Law Review Limited. 70(6).
16.    Gardner, Thomas J. & Terry M. Anderson (2018). Criminal Evidence: Principles and Cases. 8th. Cengage.
17.    Garner, Bryan A (2022). Black's Law Dictionary. Ninth Edition, USA: West Publishing Co.
18.    Hall,Daniel, (2019). Criminal law and Procedure, Seven Edition. Delmar Cengage Learning Publisher.
19.    Newburn, Tim & Peter Neyroud (2017). Dictionary of Policing. Routledge.
20.    Llyod, L. J (2005). An Introduction to Policing and Police Powers. Great Britain. Cavendish Publishing.
21.    Triffterer O. Ambos K (2015). The Rome Statute of the International Criminal Law: A Commentary, Hart Publishing.
22.    Sanders, Andrew & Richard Young & Mandy Burton (2010). Criminal Justice. London: Oxford University Press.
23.    Skolnik, Terry (2015). The Suspicious Distinction between Reasonable Suspicion and Reasonable Grounds to Believe. Ottawa Law Review. 47:1.
24.    Stone, Richard, (2009). Exclusion of Evidence Under Section 78 of the Police and Criminal Evidence Act: Practice, and Principle. Web Journal of Current Legal Issues. Available at: https://webclinical.ac.uk/articles3/stone3.html.
25.    Ventura, Manuel J (2013). The Reasonable Basis to Proceed. Threshold in the Kenya and Côte d ’Ivoire Proprio Motu Investigation Decisions: The International Criminal Court's Lowest Evidentiary Standard, The Law and Practice of International Courts and Tribunals, (12)(1). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2206680.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 اردیبهشت 1405