فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

هم‌افزایی عمد و تقصیر در شکل‌گیری گونه‌ای نوپدید از قتل‌های عمدی؛ مطالعه‌ تطبیقی قانون مجازات اسلامی و نظام کیفری ایالات متحده آمریکا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/law.2026.2087006.1773
چکیده
این پژوهش با بررسی و تحلیل ابعاد حقوقی آرای کیفری صادره در پرونده‌ شماره 9209982103501067 (قتل ناشی از تحریق عمدی) می‌کوشد نشان دهد چگونه در این نوع رفتار، «هم‌افزایی عمد و تقصیر» می‌تواند به شکل‌گیری نوعی نوین از قتل‌های عمدی بینجامد. بر اساس گردشکار ارائه‌شده در مقدمه و با اتکا به معیارهای قانون مجازات اسلامی، نخست وضعیتِ فقدان قصد مستقیم قتل بررسی می‌شود؛ با این‌حال، صرف‌نظر از نبود قصد قتل (یا قصد اصابت به هدف معین)، رفتار ارتکابی به‌دلیل ایجاد خطر فاحش برای حیات انسان‌ها، خطری فراتر از میزان پیش‌بینی‌شده در صدر بند (پ) ماده 291 قانون مجازات اسلامی بوده، در قلمرو مقررات مربوط به «بی‌پروایی فاحش» و ضرورت احراز «توجه و آگاهی از خطر شدید» قرار می‌گیرد. ازاین‌رو، اگرچه رفتار ارتکابی به‌طور خاص از ذیل بندهای چهارگانه ماده 290 قانون مجازات اسلامی خارج است، اما با لحاظ معیار مقرر در تبصره ماده 292 همان قانون(بی‌پروایی فاحش و الزام احراز آگاهی از خطر شدید)، قابل انطباق با نوعی از قتل عمدی است که در این پرونده می‌توان آن را محقق دانست. در نظام کیفری ایالات متحده امریکا نیز با احراز دو مؤلفه متناظر (بی‌پروایی فاحش و آگاهی از خطر) جنایت مورد بحث در زمره «قتل عمدی ناشی از قساوت قلب یا بی‌پروایی فاحش» قرار می‌گیرد که در طبقه‌بندی جرایم، ذیل قتل عمدی درجه دو تعریف شده و مستوجب حبس ابد است. در پایان، با توجه به مبانی قانونی و فقهیِ انتساب «عمد» در حقوق ایران و تفاوت سطح سرزنش‌پذیری این سنخ رفتار نسبت‌به سایر صور قتل عمدی، به‌نظر می‌رسد اتکای صرف به قصاص لزوماً با شدت واقعی رفتار متناسب نبوده و می‌توان از طریق اصلاحات تقنینی، به تعیین مجازاتی متناسب‌تر برای این الگوی «هم‌افزایی عمد و تقصیر» اندیشید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

فارسی
-آقایی‌نیا، حسین. (1395). حقوق کیفری اختصاصی (3)، جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص (جنایات). تهران: میزان.
-آقایی‌نیا، حسین. (1402). حقوق کیفری اختصاصی (3)، جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص (جنایات). تهران: میزان.
-آقایی‌نیا، حسین و رستمی، هادی. (1404). قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
-پرویزی، سیروس؛ داورنیا، رحیم و سلیمانی‌ملایوسف، ایران. (1400). «بررسی فقهی-حقوقی قتل ناشی از بی‌پروایی شدید، با تأملی بر رویه قضایی ایران». پژوهشنامه حقوق کیفری، 12(2)، 53-78. doi: 10.22124/jol.2021.17980.2016
-حاجی‌ده‌آبادی، احمد. (1398). «تغییرات قاعده اجتماعِ سبب و مباشر با لحاظ آخرین تحولات قانون‌گذاری در ایران (مادۀ 526 ق.م.ا.1392)». حقوق خصوصی، 16(1)،113-132.doi: 10.22059/jolt.2019.277883.1006702
-حاجی‌ده‌آبادی، احمد. (1402). درسنامه جرایم علیه اشخاص (قتل). تهران: میزان.
-خرّم، سینا و توجّهی، عبدالعلی. (1404). «معیار و مصادیق تقصیر جزایی و مبانی آن در حقوق کیفری ایران». دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، 2(4)، 216-253. doi: 10.22034/jclc.2025.2063213.1204
- رستمی، هادی و شعبانی کندسری، هادی. (1395). «احراز رابطه سببیت در فرض مداخله عوامل گوناگون در جنایات و خسارات مالی (با تاکید بر قانون مجازات اسلامی 1392)». پژوهش حقوق کیفری، 4(15 )، 143-171. doi: 10.22054/jclr.2016.4439
-رضایی‌راد، عبدالحسین؛ سیاحی، معصومه و نشان، خسرو. (1399). «بررسی تطبیقی کاربرد اصطلاح سبب و واژه‌های نزدیک به آن در چهار علم فلسفه، فقه، اصول و حقوق». دانش و پژوهش حقوقی، 5(1)، 59-90.
-شیخ‌الاسلامی، عباس و حاتمی نیا، حامد. (1404). «امکان سنجی شراکت عمدی و غیر عمدی مرتکبین در یک جنایت؛ نقد آرای دادگاه کیفری یک استان خراسان رضوی و رای شعبه دیوان عالی کشور». دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، 4(7)، 208-252. doi: 10.22034/analysis.2025.2052916.1103
-صادقی، محمدهادی. (1393). «اجتماع سبب و مباشر در قانون مجازات اسلامی 1392». مطالعات حقوقی (علوم اجتماعی و انسانی شیراز)، 6(2)، 97-123.
- غلامی، حسین؛ چاه‌آبی، غلامرضا و شهبازی, محمدحسین. (1395). «مفهوم سبب و شرایط آن در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392». قضاوت، 16(88)، 49-71.
- قیاسی، جلال‌الدین و اکرمی، روح‌الله. (1393). «نقش علم به نوعاً کشندگی رفتار در ساختار قتل عمد از منظر حقوق اسلام و غرب». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 1(2)، 105-134.doi: 10.22091/csiw.2015.566
-قیاسی، جلال‌الدین. (1394). تسبیب در قوانین کیفری. تهران: جنگل جاودانه.
- قیاسی، جلال‌الدین و داوری، محمد. (1395). «بررسی رکن روانیِ قتل عمدیِ ناشی از بی‌پروایی آگاهانه در قانون مجازات اسلامی». حقوق جزا و سیاست جنایی(حقوق جزا و جرم‌شناسی سابق)، 1(2)، 299-317.
-لفیو، واین.آر. (1390). سببیت و قتل در نظام کیفری ایالات متحده امریکا، ترجمه حسین آقایی‌نیا، تهران: میزان.
-لفیو، واین.آر. (1401).(1) حقوق جزای اختصاصی در نظام کیفری ایالات متحده امریکا. ترجمه حسین آقایی‌نیا. تهران: میزان.
-لفیو، واین.آر. (1401).(2) حقوق جزای عمومی در نظام کیفری ایالات متحده امریکا. ترجمه حسین آقایی‌نیا. تهران: میزان.
-مرادی، حسن و شهبازی، علی. (1394). «عنصر معنوی قتل عمدی در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392». فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 4(13)، 43-70. doi: 10.22054/jclr.2015.2397
-میرمحمدصادقی، حسین. (1399). حقوق جزای اختصاصی (3)، جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص. تهران: میزان.
-میرمحمدصادقی، حسین. (1402). حقوق جزای عمومی2(مسئولیت کیفری). تهران: دادگستر.
-نجفی، محمدحسن. (1362). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ترجمه اکبر نائب زاده، تهران: خرسندی.
انگلیسی
-Beck, A. (2021). “The Absurdity of the Illinois Felony-Murder Doctrine”. J. Legis., 48, 165.
-Binder, G. (2004). “The origins of American felony murder rules”. Stan. L. Rev., 57-59.
-Binder, G., Fissell, B., & Weisberg, R. (2016). “Capital punishment of unintentional felony murder”. Notre Dame L. Rev., 92, 1141.
-Cieslik, Jason M. (2022) “A New Approach to Felony Murder in Illinois’’. Northern Illinois University Law Review: Vol. 42: Iss. 2, Article 4.
-Cohen, G. B., Levinson, J. D., & Hioki, K. (2023). “Racial Bias, Accomplice Liability, and the Felony Murder Rule: A National Empirical Study”. Denv. L. Rev., 101, 65.
- Ghandnoosh, N., Stammen, E., & Budaci, C. (2022). “Felony murder: An on-ramp for extreme sentencing”. The Sentencing Project. 1.
-He, Z. (2024). “The Criminal Intent in American Criminal Law and its Special Provisions in Murder”. International Journal of Social Sciences and Public Administration, 2(3), 1-8. https://doi.org/10.62051/ijsspa.v2n3.01
-Kadish, S. H., Schulhofer, S. J., & Barkow, R. E. (2016). Criminal law and its processes: Cases and materials (10th ed.). Wolters Kluwer.
-LaFave, W. R. (2000). Criminal law (Hornbook Series). West Group.
-Reed, A., & Bohlander, M. (Eds.). (2018). Homicide in criminal law: a research companion. Routledge.
-State v. Glover. (1932). 330 MO. 709, 50 S.W.2d. 1049.
-State v. Leopold. (1929). 110 Conn. 55, 147 A. 118.