فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

مطالعه تطبیقی ابعاد کیفری و راهبردهای امنیت زیستی در مواجهه با بیوتروریسم در ایران، مالزی و پاکستان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق ،واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران
2 گروه معارف اسلامی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران
3 گروه حقوق جزا و جرم شناسی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران
چکیده
گسترش فناوری‌های زیستی و افزایش دسترسی به عوامل بیماری‌زا، بیوتروریسم را به یکی از تهدیدات نوظهور علیه امنیت ملی، سلامت عمومی و ثبات اجتماعی تبدیل کرده است. این پژوهش با هدف تبیین ابعاد کیفری و تدابیر امنیت زیستی در مواجهه با بیوتروریسم، به مطالعه تطبیقی نظام‌های حقوقی ایران، مالزی و پاکستان می‌پردازد. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها از طریق تحلیل قوانین کیفری عام و خاص، اسناد و مقررات امنیت زیستی، برنامه‌ها و سیاست‌های ملی و تعهدات بین‌المللی مرتبط گردآوری شده است. همچنین، تلاش شده است تا نحوه پیوند میان سیاست‌های کیفری، سازوکارهای پیشگیرانه و الزامات حکمرانی سلامت در هر یک از این نظام‌های حقوقی مورد توجه قرار گیرد. در این چارچوب، بررسی نمونه‌های زیستی معاصر نیز به درک بهتر ظرفیت‌ها و الزامات حقوقی و اجرایی کشورها در مواجهه با مخاطرات زیستی کمک می‌کند، به‌ویژه در پرتو چالش‌های اثبات، تعیین قصد مجرمانه و مرزبندی میان شیوع طبیعی بیماری و اقدام عمدی. یافته‌ها نشان می‌دهد هر سه کشور برای تقویت ظرفیت‌های مقابله با تهدیدات زیستی، از ترکیبی از مقررات کیفری، تدابیر پیشگیرانه و سازوکارهای مدیریتی بهره گرفته‌اند. در ایران، مقررات مربوط به جرایم علیه امنیت عمومی و سلامت جامعه در کنار سیاست‌های پدافند غیرعامل، چارچوب اصلی مواجهه با مخاطرات زیستی را تشکیل می‌دهد. در مالزی، تمرکز بیشتری بر کنترل عوامل زیستی، مدیریت کالاهای دوگانه، ایمنی آزمایشگاهی و مدیریت بحران چندسطحی مشاهده می‌شود. در پاکستان نیز توسعه چارچوب‌های قانونی و همسوسازی با تعهدات بین‌المللی برای تقویت نظارت بر عوامل زیستی دنبال شده است. برآیند مطالعه تطبیقی بیانگر آن است که کارآمدی پاسخ به بیوتروریسم مستلزم هماهنگی میان جرم‌انگاری کیفری، ظرفیت‌های نظام سلامت عمومی و سازوکارهای امنیت زیستی در سطوح ملی و بین‌المللی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.    ابراهیمی، محمود؛ (1403)، تروریسم زیستی در سیاست جنایی سازمان ملل متحد و ایران، انتشارات مجد.
2.    آرمیده خوی، رضا، حسینی طهرانی، مهرناز، زارعلی، محمدرضا، ملکی، همایون، و موذنی، بهزاد. (1399). مروری بر نقش ویروس ها در بیوتروریسم: با تاکید بر کرونا ویروس ها. پرستار و پزشک در رزم، 8(26 )، 71-82.
3.    آزرمی سمیه، بنی یعقوبی فائضه، تقئی فرزانه، الازمنی نوده فرشید، حسین پور سعیده، عسگری نبی(140-2). آیا پاندمی کووید-۱۹ یک بیوتروریسم است؟: یک مطالعه مروری. پرستار و پزشک در رزم.; ۱۱ (۴۱) :۳۸-۴۵
4.    اقالر، علی‌اصغر، راعی، مسعود؛. (1401). ممنوعیت کاربرد سلاح‌های بیولوژیک از منظر حقوق بین‌الملل کیفری و اسلام. آموزه‌های حقوق کیفری، 19(23)، 332.
5.    بینش، عبدالحسین (۱۳۸۶). جنگ بیولوژیکی. حصون،  (۱۳)، ۱۱۰۱۲۵..
6.    زارع بیدکی، مجید؛  بلالی مود، مهدی؛ (۱۳۹۴). بیوتروریسم و جنگ‌افزارهای بیولوژیک، از گذشته تا به امروز: یک مطالعه مروری کلاسیک. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، ۲۲(۳)، ۱۸۲۱۹۸.
7.    صادقی، سالار، صمدی راد، بهرام و اسلامی، طاها . (1404). مطالعه تطبیقی سازوکارهای مقابله با بیوتروریسم علیه کودکان (با نگاهی تطبیقی بر کنوانسیون های بین المللی و کشورهای آمریکا، کانادا، استرالیا و آلمان). فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 8(28)، 340-377. Doi: 10.22034/law.2025.2046784.1575
8.    غلامی، احسان، غلامی رزینی، محسن،  داوری، مسیب. (۱۴۰۴). تحلیل کیفرگذاری بیوتروریسم در حقوق کیفری ایران و اسناد بین‌المللی. مطالعات حقوق تطبیقی، ۱۶(۱)، ۲۸۳۳۰۴.
9.    موسوی، سید علی‌اکبر، مسعود، غلامحسین،  راعی، مسعود. (۱۳۹۸). تحلیلی بر رویکرد نظام حقوقی ایران در قبال بیوتروریسم با نگاهی اجمالی به دیدگاه فقه اسلامی. نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۲(۲)، ۱۵۱۱۶۸.
10.                    موسوی، سید علی‌اکبر، مسعود، غلامحسین،  راعی، مسعود. (۱۴۰۰). رویکردی تحلیلی به بیوتروریسم در اسناد بین‌المللی و قوانین داخلی. دوفصلنامه علمی حقوق تطبیقی، ۸(۱)، ۲۵۳۲۸۲.
11.                    نجاتی،جمال ، پورقهرمانی، بابک و بیگی،جمال . (1404). راهبردهای پیشگیری اجتماعی از جرم آلودگی خاک: مطالعه تطبیقی سیاست‌های جنایی ایران وانگلستان. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 8(29)، 199-231. Doi: 10.22034/law.2025.2064365.1672
12.    نوذری، مصطفی، کرمی، داوود،وزیری، مجید. (۱۴۰۲). سیاست جنایی ایران در قبال بیوتروریسم در پرتو اسناد بین‌المللی. فصلنامه سیاست جهانی، ۱۲(۴)، ۲۷۱۲۸۸.
13.    نوراشرف‌الدین، سیدولی، حاجی‌تبار فیروزجایی، حسن،  احسانپور، سید رضا. (1399). سیر تاریخی و تحولات بیوتروریسم و راهکارهای مقابله با آن. مجله تاریخ پزشکی علمی پژوهشی، 12(45)، 113.
14.    هاشمی، رامین، قناد، فاطمه،  کنعانی، محمدعلی. (۱۴۰۴). سیاست تقنینی نظام حقوقی ایران در قبال بیوتروریسم. نشریه علمی فقه جزای تطبیقی، ۵(۳)، ۶۱۷۵.
15.    یکرنگی، محمد،  واحدی، مجتبی. (۱۳۹۹). راهبردهای نظام سیاست‌گذاری کیفری ایران و بین‌الملل در مقابله با تهدیدهای امنیتی بیوتروریسم. فصلنامه مطالعات راهبردی، ۲۲(۳)، ۱۵۹۱۸۲.
English References
16. Ali, R., & Afridi, M. K. (2020). Prioritizing the defence against biological threats: Pakistan's response and preparedness. Margalla Papers, (Issue-II), 1–13
17. Dar, M. I. (2024). The Biological Weapons Convention (Implementation) Bill, 2024. Government of Pakistan, Ministry of Foreign Affairs
18. Khalil, A. T., Tanveer, F., & Shinwari, Z. K. (2015). Pakistan’s bio-preparedness with regard to biosecurity, biodefense strategies and policy measures. Journal of Bioterrorism & Biodefense, 6(132), 1–4. https://doi.org/10.4127/2157-2526.1000132
19. Khurshid, S. J. (2019). Bioterrorism—A threat to national security. Journal of Bioterrorism & Biodefense, 10(1), 168. https://doi.org/10.4172/2157-2526.1000168
20. Majid, M. A. (2012). Meeting the biosecurity concerns of genetically modified organisms (GMOs) through Malaysia’s Strategic Trade Act 2010 and Biosafety Act 2007. WIT Transactions on Ecology and The Environment, 162, 325–335.
21. Ministry of Defence Malaysia. (2020). Defence white paper: A secure, sovereign and prosperous Malaysia. Ministry of Defence (MINDEF).
22. Ministry of Health Malaysia. (2015). Malaysia laboratory biosafety and biosecurity policy and guideline (1st ed.). National Public Health Laboratory.
23. Molina, C., Toro A, R., Manzano, C. A., Canepari, S., Massimi, L., & Leiva-Guzmán, M. A. (2020). Airborne aerosols and human health: Leapfrogging from mass concentration to oxidative potential. Atmosphere, 11(9), 917.
24. Naeem, Z., Sohail, N., & Iftikhar, S. (2019). Bioterrorism, an emerging threat. In Trends of environmental forensics in Pakistan (pp. 111–124). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-819436-2.00007-8
25. Osman, N. D. (2025). Emerging biological threats: Biosecurity regulations in selected ASEAN countries (IKMAS Working Paper 3/2025).
26. Revill, J. (2017). Past as prologue? The risk of adoption of chemical and biological weapons by non-state actors in the EU. European Journal of Risk Regulation, 8(4), 626–642.
27. Vikneswaran, M. (2015). Bioterrorism preparedness for Malaysian environment. Journal of Defense Management, 6(1), 138. https://doi.org/10.4172/2167-0374.1000138
28. Verma R, Bhardwaj V, Fotedar S, Thakur AS, Vashisth S,(2025) Thakur A. Bioterrorism: An Emerging Global Threat. Dent J Indira Gandhi Int Med Sci. 4:10-3.
29. Zakaria, N., & Mohamedsha, I. H. (2019). Plague-d by an invisible threat: Reviewing bioterrorism readiness in Malaysia. The Journal of Diplomacy and Foreign Relations, 18(1), 85–110