فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی

بازاندیشی در اراده قراردادی در بستر الگوریتم های هوشمند: مطالعه تطبیقی حقوق ایران و اتحادیه اروپا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق، دانشکده حضرت نرجس س، دانشگاه ولیعصر رفسنجان، رفسنجان،ایران
10.22034/law.2026.2082350.1754
چکیده
تحولات فضای دیجیتال و گسترش الگوریتم‌های توصیه‌گر، برخی مفروضات سنتی مفهوم اراده قراردادی را با چالش مواجه ساخته است؛ نه آنکه اراده را دگرگون کرده باشد، بلکه بسترهای دیجیتال زمینه ظهور و تشدید دستکاری‌های شناختی پیش‌قراردادی را فراهم آورده‌اند که در محیط‌های فیزیکی به ندرت امکان‌پذیر بود. در حالی که حقوق کلاسیک، اعتبار قرارداد را بر فرض اراده آزاد و آگاهانه بنا می‌کند، طراحی‌های جهت‌دار و دستکاری‌های شناختی ناشی از معماری انتخاب نشان می‌دهد که رضایت کاربران در بسترهای آنلاین ممکن است محصول هدایت ادراکی و تصمیم‌سازی الگوریتمی باشد، نه نتیجه انتخاب مستقل.



این پژوهش با رویکرد تحلیلی‑تطبیقی، سیر تأثیرگذاری دستکاری شناختی بر مراحل شکل‌گیری اراده را تبیین و سپس واکنش حقوق اتحادیه اروپا و ایالات متحده را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد مقرراتی مانند قانون خدمات دیجیتال، مقررات عمومی حفاظت از داده‌ها و دستورالعمل رویه‌های تجاری ناعادلانه از طریق الزام به شفافیت و منع گمراه‌سازی، دامنه قابل‌توجهی از این طراحی‌ها را محدود کرده و در مواردی به بی‌اعتباری شروط قراردادی منجر شده‌اند، هرچند رویکرد غالب تنظیم‌گرانه است.



در حقوق ایران، با وجود ظرفیت‌هایی مانند قواعد غرر، تدلیس، لاضرر و خیار غبن، خلأ آشکاری در شناسایی اختلال‌های شناختی پیش‌قراردادی وجود دارد. مقاله مفهوم «رضای القایی» را تبیین و پیشنهاد می‌کند که ضمن تقویت تنظیم‌گری عمومی در حوزه طراحی‌های فریبنده، نهاد «خیار غبن شناختی» به‌مثابه ابزار حمایتی (در بستر توسعه مفهومی خیار غبن) برای جبران آسیب ناشی از تضعیف اراده مورد بازاندیشی قرار گیرد. نتیجه آنکه حمایت مؤثر از عدالت قراردادی در عصر الگوریتم، مستلزم بازاندیشی در اراده قراردادی و ترکیب آزادی اراده با سازوکارهای حمایتی و تنظیم‌گرانه است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

فارسی:
 
بهادری جهرمی، ع. (1405). مطالعه تطبیقی رویکردهای ایران و آمریکا در اعمال حکمرانی نسبت به پلتفرم‌های داخلی و خارجی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 9(30)، 4880. https://doi.org/10.22034/law.2025.2056319.1631
جعفری لنگرودی، م. ج. (1370). ترمینولوژی علم حقوق (چاپ پنجم). گنج دانش.
جعفری لنگرودی، م. ج. (1386). الفارق: دایرة‌المعارف عمومی حقوق (ج. 1، چاپ اول).
جعفری لنگرودی، م. ج. (1388). وسیط در ترمینولوژی حقوق (چاپ اول). گنج دانش.
دهخدا، ع. ا. (1372). فرهنگ دهخدا. دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، ح. (1387). المفردات فی غریب القرآن (غ. خسروی حسینی، مترجم؛ چاپ چهارم). المکتبة المرتضویة لإحیاء آثار الجعفریة.
شهیدی، س. م. (1395). تشکیل قراردادها و تعهدات. انتشارات مجد.
صابری، ح.، آهنگران، م. ر.، و صادقی بهمنی، س. (1392). بازپژوهی فقهی ـ حقوقی پیرامون تفکیک قصد از رضا. آموزه‌های فقه مدنی، (7)، 2752.
صفایی، س. ح.، و اصولی، پ. (1405). شرایط و آثار فریب و غرور در تحقق ضمان قهری؛ مطالعه تطبیقی در حقوق اسلام، ایران، انگلیس و فرانسه. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 9(30)، 191218. https://doi.org/10.22034/law.2025.2040894.1456
قنواتی، ج. (1378). رابطه قصد و رضا در اعمال حقوقی با تأکید بر دیدگاه امام خمینی (ره). روش‌شناسی علوم انسانی، (20)، 85107.
قنواتی، ج.، عبدی‌پور، ا.، و وحدتی شبیری، س. ح. (1396). حقوق قراردادها در فقه امامیه. انتشارات سمت.
کاتوزیان، ن. (1394). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها (ج. 1). نشر میزان.
کاظمی نجف‌آبادی، ع. (1395). تحولات فقهی و تأثیر آن بر مفهوم قصد و رضایت. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 49(2)، 311328. https://doi.org/10.22059/jjfil.2017.62590
یثربی، س. ع. م.، و محمودی، ج. (13). اثبات حکم با قاعدۀ لاضرر. پژوهش‌های فقهی، 14(1)، 105125. https://doi.org/10.22059/jorr.2018.236798.1007745
عربی:
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414هـ.ق). لسان العرب (ط. 3). دار الفکر.
الخراسانی، محمد کاظم بن حسین. (1426هـ.ق). کفایة الأصول: حاشیة على الرسائل، مطبوع فی هامش الرسائل، مبحث الأصول العملیة، قاعدة لا ضرر. مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
الأنصاری، مرتضى. (1414هـ.ق). رسائل فقهیة (ط. 1). انتشارات باقری.
الأنصاری، مرتضى. (1415هـ.ق). کتاب المکاسب (ط. 6). مجمع الفکر الإسلامی.
التوحیدی التبریزی، میرزا محمد علی. (د.ت.). مصباح الفقاهة فی المعاملات: تقریر أبحاث السید أبی القاسم الموسوی الخوئی. د.ن.
الحلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1414هـ.ق). تذکرة الفقهاء. مؤسسة آل البیت.
الزبیدی، محمد بن محمد مرتضى. (1414هـ.ق). تاج العروس من جواهر القاموس. دار الفکر.
الفیومی، أحمد بن محمد. (1398هـ.ق). المصباح المنیر. دار الهجرة.
المحقق الکرکی، علی بن حسین. (1408هـ.ق). جامع المقاصد (ج. 4). مؤسسة آل البیت لإحیاء تراث أهل البیت.
النراقی، المولى أحمد. (1408هـ.ق). عوائد الأیام (ط. 3). منشورات مکتبة بصیرتی.
انگلیسی:
Brenncke, M. (2023). A theory of exploitation for consumer law: Online choice architectures, dark patterns, and autonomy violations. Journal of Consumer Policy, 46(4), 843–872. https://doi.org/10.1007/s10603-023-09554-7
Colorado General Assembly. (2021). Colorado Privacy Act, Colo. Rev. Stat. §§ 6-1-1301–1313.
European Parliament & Council of the European Union. (2011). Directive 2011/83/EU on consumer rights (Consumer Rights Directive). Official Journal of the European Union, L 304, 64–88. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32011L0083
European Parliament and Council of the European Union. (2016). Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data and on the free movement of such data (General Data Protection Regulation). Official Journal of the European Union, L 119, 1–88.
European Parliament & Council of the European Union. (2022). Regulation (EU) 2022/2065 on a Single Market for Digital Services (Digital Services Act). Retrieved from https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32022R2065
Federal Trade Commission. (1914). Federal Trade Commission Act (FTC Act), 15 U.S.C. §§ 41–58. United States Congress. https://www.law.cornell.edu/uscode/text/15/chapter-2
Jachimowicz, J. M., Duncan, S., Weber, E. U., & Johnson, E. J. (2019). When and why defaults influence decisions: A meta-analysis of default effects. Behavioral Public Policy, 3(2), 159–186. https://doi.org/10.1017/bpp.2018.43
Luguri, J., & Strahilevitz, L. J. (2021). Shining a light on dark patterns. Journal of Legal Analysis, 13(1), 43–109. https://doi.org/10.1093/jla/laaa006
Mathur, A., Acar, G., Friedman, M. G., Lucherini, E., Mayer, J., Chetty, M., & Narayanan, A. (2019). Dark patterns at scale: Findings from a crawl of 11K shopping websites. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction, 3(CSCW), Article 81, 1–32. https://doi.org/10.1145/3359183
UK Government. (2008). The Consumer Protection from Unfair Trading Regulations 2008 (SI 2008/1277). https://www.legislation.gov.uk/uksi/2008/1277/contents
Weinmann, M., Schneider, C., & vom Brocke, M. (2016). Digital nudging. Business & Information Systems Engineering, 58(6), 433–436. https://doi.org/10.1007/s12599-016-0453-1
Zeilstra, R. (2024). Nudging and the safeguards of the rule of law. German Law Journal, 25(5), 750–771. https://doi.org/10.1017/glj.2024.30
 
فرانسوی:
Commission nationale de l'informatique et des libertés. (2024). Refuser les cookies doit être aussi simple que les accepter. https://www.cnil.fr/fr/refuser-les-cookies-doit-etre-aussi-simple-que-les-accepter

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 تیر 1405